باغ بابر

تعداد نظرات : 2


عکسهایی بسیار زیبا از باغ بابر کابل که امیدوارم بپسندید 

 

 

 

 

 باغ بابر را خود ظهیرالدین محمد بابر شاعر و متفکر ترک تبار و اوزبیک احداث کرده بود و با وصیت خودش بعد از فوتش در این باغ و در کابل دفن شد.
از دختران او نیز آثار با ارزشی به جا مانده است که از آن جمله میتوان به تپه و قلعه ی شهر آرا اشاره کرد که اخیرا مورد بی احترامی زورمندان و غاضبین قرار گرفت.

 

    

 

    

   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



مطالب پیشنهادی:


برچست ها : ,,,,,,,,
تعداد بازدید : 229
     

امیر علیشیر نوایی

تعداد نظرات : 0

 

 

ﺍﻣﯿﺮ ﻋﻠﯿﺸﯿﺮ ﻧﻮﺍﯾﯽ 

 

 


ﻋﻠﯿﺸﯿﺮ ﻧﻮﺍﯾﯽ ‏(۸۴۴ ﻩ .ﻕ ﺩﺭ ﻫﺮﺍﺕ - ۹۰۶ ﯾﺎ ۹۰۷ ﻩ .ﻕ ‏) ﺷﺎﻋﺮ،
ﺩﺍﻧﺸﻤﻨﺪ ﻭ ﻭﺯﯾﺮ ﺳﻠﻄﺎﻥ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﺎﯾﻘﺮﺍﯼ ﮔﻮﺭﮐﺎﻧﯽ ‏( ۸۷۵ – ۹۱۱ ﻫ.
ﻕ. ‏) ﺑﻮﺩ.
ﺍﻣﯿﺮ ﻋﻠﯿﺸﯿﺮ ﻧﻮﺍﯾﯽ ﻧﺎﻡ ﺍﻭ ﻋﻠﯽﺷﯿﺮ ﺑﻦ ﺍﻟﻮﺱ ﯾﺎ ﮐﯿﭽﮑﻨﻪ ﯾﺎ ﮐﯿﭽﯿﻨﻪ ﯾﺎ
ﮐﺠﮑﻨﻪٔ ﻧﻮﺍﺋﯽ ﺟﻐﺘﺎﯾﯽ ﻭ ﻣﻠﻘﺐ ﺑﻪ ‏«ﻧﻈﺎﻡﺍﻟﺪﯾﻦ ‏» ﺍﺳﺖ. ﺍﺯ ﺑﺰﺭﮒﺯﺍﺩﮔﺎﻥ
ﺧﺎﻧﺪﺍﻥ ﺟﻐﺘﺎﯼ، ﺣﺎﮐﻢ ﻣﺎﻭﺭﺍﺀﺍﻟﻨﻬﺮ ﻭ ﮐﺎﺷﻐﺮ ﻭ ﺑﻠﺦ ﻭ
ﺑﺪﺧﺸﺎﻥ ﺑﻮﺩ.
ﺍﻭ ﻣﺮﺩﯼ ﻧﯿﮑﻮﺻﻔﺖ ﻭ ﺩﺍﻧﺸﻤﻨﺪ ﻭ ﺷﺎﻋﺮ ﺑﻮﺩﻩ ﺍﺷﻌﺎﺭ ﺑﺴﯿﺎﺭﯼ ﺑﻪ ﺩﻭ ﺯﺑﺎﻥ
ﻓﺎﺭﺳﯽ ﻭ ﺗﺮﮐﯽ ﺟﻐﺘﺎﯾﯽ ﺩﺍﺭﺩ ﺑﻪ ﻫﻤﯿﻦ ﺟﻬﺖ ﻣﺸﻬﻮﺭ ﺑﻪ ‏« ﺫﻭﻟﻠﺴﺎﻧﯿﻦ ‏»
ﺑﻮﺩ. ﺗﺨﻠﺺ ﺍﻭ ﺩﺭ ﺍﺷﻌﺎﺭ ﺗﺮﮐﯽ ‏« ﻧﻮﺍﺋﯽ‏» ﻭ ﺩﺭ ﺍﺷﻌﺎﺭ ﻓﺎﺭﺳﯽ ‏«ﻓﺎﻧﯽ ‏»
ﯾﺎ ‏«ﻓﻨﺎﺋﯽ ‏» ﺍﺳﺖ.
ﻭﯼ ﺩﺭ ﺳﺎﻝ ۸۴۴ ﻫ . ﻕ . ﺩﺭ ﻫﺮﺍﺕ ﻣﺘﻮﻟﺪ ﺷﺪ ﻭ ﺗﺤﺼﯿﻼﺗﺶ ﺍﻭﻟﯿﻪ ﺧﻮﺩ ﺭﺍ
ﻧﺰﺩ ﭘﺪﺭﺵ ﮐﯿﭽﮑﯿﻨﻪ ﺑﺨﺸﯽ - ﮐﻪ ﺍﺯ ﺟﻤﻠﻪ ﻭﺯﺭﺍﯼ ﺗﯿﻤﻮﺭﯾﺎﻥ ﺑﻮﺩ - ﮐﺴﺐ
ﮐﺮﺩ ﻭ ﺳﭙﺲ ﺑﺮﺍﯼ ﺍﺩﺍﻣﻪ ﺗﺤﺼﯿﻞ ﺑﻪ ﺳﻤﺮﻗﻨﺪ ﺭﻓﺖ . ﻋﻠﯿﺸﯿﺮ ﺩﺭ ﺧﺮﺩﺳﺎﻟﯽ
ﺑﺎ ﺳﻠﻄﺎﻥ ﺣﺴﯿﻦ ﻣﯿﺮﺯﺍ ﮐﻪ ﻫﻤﺪﺭﺱ ﻭ ﻫﻢﻣﺪﺭﺳﻪ ﺑﻮﺩﻩﺍﻧﺪ، ﻋﻬﺪ ﻭ ﭘﯿﻤﺎﻥ
ﺑﺴﺘﻪ ﺑﻮﺩﻧﺪ ﮐﻪ ﻫﺮ ﮐﺪﺍﻡ ﺑﻪ ﺳﻠﻄﻨﺖ ﺑﺮﺳﺪ ﺍﺯ ﺣﺎﻝ ﺩﯾﮕﺮﯼ ﺗﻔﻘﺪ ﻧﻤﻮﺩﻩ،
ﻓﺮﺍﻣﻮﺷﺶ ﻧﮑﻨﺪ ‏[ ۱‏] ﻧﻮﺍﺋﯽ ﺍﺯ ﺁﻥ ﭘﺲ ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮﺭ ﺗﺤﺼﯿﻞ ﻣﻌﺎﺭﻑ ﻭ
ﮐﻤﺎﻻﺕ ﺧﺮﺍﺳﺎﻥ ﻭ ﺳﻤﺮﻗﻨﺪ ﻭ ﺑﺴﯿﺎﺭﯼ ﺍﺯ ﺷﻬﺮﻫﺎﯼ ﺩﯾﮕﺮ ﺭﺍ ﺳﯿﺎﺣﺖ ﮐﺮﺩ
ﻭ ﺩﺭ ﺁﻥ ﻣﯿﺎﻥ ﮔﺮﻓﺘﺎﺭ ﻓﻘﺮ ﻭ ﻓﺎﻗﻪﺍﯼ ﺳﺨﺖ ﺷﺪ . ﺩﺭ ﺍﯾﻦ ﻫﻨﮕﺎﻡ ﺳﻠﻄﺎﻥ
ﺣﺴﯿﻦ ﻣﯿﺮﺯﺍ ﺩﺭ ﻫﺮﺍﺕ ﺑﻪ ﺳﻠﻄﻨﺖ ﻧﺸﺴﺖ ﻭ ﺑﻪ ﺣﮑﻢ ﻫﻤﺎﻥ ﭘﯿﻤﺎﻥ ﻗﺪﯾﻢ،
ﺍﻣﯿﺮ ﻋﻠﯿﺸﯿﺮ ﺭﺍ ﺍﺯ ﺳﻤﺮﻗﻨﺪ ﻓﺮﺍﺧﻮﺍﻧﺪﻩ ﻣﻨﺼﺐ ﻣﻬﺮﺩﺍﺭﯼ ﺧﻮﺩ ﺭﺍ ﺑﻪ ﻭﯼ
ﻭﺍﮔﺬﺍﺭ ﮐﺮﺩ ﻭ ﺍﻧﺪﮐﯽ ﭘﺲ ﺍﺯ ﺁﻥ ﺍﻣﺮ ﺻﺪﺍﺭﺕ ﺭﺍ ﻧﯿﺰ ﺑﻪ ﺍﻭ ﺩﺍﺩ ﻭ ﺑﺰﺭﮔﯽ
ﻣﻘﺎﻣﺶ ﺑﻪ ﺟﺎﯾﯽ ﺭﺳﯿﺪ ﮐﻪ ﻫﺮ ﯾﮏ ﺍﺯ ﺑﺮﺍﺩﺭﺍﻥ ﻭ ﻓﺮﺯﻧﺪﺍﻥ ﺳﻠﻄﺎﻥ،
ﻣﻼﺯﻣﺖ ﺍﻭ ﺭﺍ ﻣﺎﯾﻪٔ ﺷﺮﻑ ﻭ ﺍﻓﺘﺨﺎﺭ ﺧﻮﺩ ﻣﯿﺪﺍﻧﺴﺘﻨﺪ ﻭ ﺳﻠﻄﺎﻥ ﻧﯿﺰ ﺑﯽ
ﻣﺸﻮﺭﺕ ﺍﻭ ﺑﻪ ﻫﯿﭻ ﮐﺎﺭﯼ ﺍﻗﺪﺍﻡ ﻧﻤﯽﮐﺮﺩ. ﺍﻣﺎ ﻋﻠﯿﺸﯿﺮ ﺑﺎ ﻭﺟﻮﺩ ﺍﯾﻦ ﻫﻤﻪ
ﻣﺸﺎﻏﻞ، ﺍﺯ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎﺕ ﻋﻠﻤﯽ ﻭ ﺗﺄﻟﯿﻔﺎﺕ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺩﺳﺖ ﺑﺮﻧﺪﺍﺷﺖ ﻭ ﻣﺠﻠﺲ
ﺍﻭ ﻣﺠﻤﻊ ﻋﻠﻤﺎ ﻭ ﻓﻀﻼﯼ ﺁﻥ ﺭﻭﺯﮔﺎﺭ ﺑﻮﺩ ﻭ ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪٔ ﻭﯼ ﻧﯿﺰ ﻋﻤﻮﻣﯽ ﻭ
ﻣﻮﺭﺩ ﺍﺳﺘﻔﺎﺩﻩٔ ﻋﻼﻗﻤﻨﺪﺍﻥ ﺑﻮﺩ ﮐﻪ ﺍﺯ ﺁﻧﺠﻤﻠﻪ ﺧﻮﺍﻧﺪﻣﯿﺮ ﻣﺆﻟﻒ ﺣﺒﯿﺐﺍﻟﺴﯿﺮ
ﻧﯿﺰ ﺍﺯ ﺁﻥ ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﺑﻬﺮﻩﻫﺎ ﺑﺮﺩﻩ ﺍﺳﺖ .
ﺳﺮﺍﻧﺠﺎﻡ ﻭﯼ ﺍﺯ ﺍﻣﻮﺭ ﺩﻭﻟﺘﯽ ﺍﺳﺘﻌﻔﺎ ﺩﺍﺩﻩ ﻣﻨﺰﻭﯼ ﮔﺸﺖ ﻭ ﺑﺎ ﻣﻼ
ﻋﺒﺪﺍﻟﺮﺣﻤﺎﻥ ﺟﺎﻣﯽ ﻣﺼﺎﺣﺐ ﺷﺪ ﻭ ﺩﺭﻭﯾﺸﯽ ﺭﺍ ﺑﺮ ﻫﻤﻪٔ ﺍﻣﻮﺭ ﺗﺮﺟﯿﺢ ﺩﺍﺩ .
ﻭ ﺩﺭ ﻋﯿﻦ ﺍﻧﺰﻭﺍ ﻧﯿﺰ ﻣﻮﺭﺩ ﺗﻮﺟﻪ ﺳﻠﻄﺎﻥ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻮﺩﻩ ﻭ ﺷﺎﻫﺰﺍﺩﮔﺎﻥ
ﻣﻮﻇﻒ ﺑﻪ ﺍﺳﺘﻔﺎﺩﻩ ﺍﺯ ﻣﺠﺎﻟﺲ ﻭﯼ ﺑﻮﺩﻧﺪ. ﻭ ﻋﺎﻗﺒﺖ ﺍﻭ ﺑﻪ ﺳﺎﻝ ۹۰۶ ﯾﺎ
۹۰۷ ﻫ. ﻕ. ﺩﺭﮔﺬﺷﺖ.
******
ﮐﺆﻧﮕﻠﯿﻢ ﺍﻭﺭﺗﺎﻧﺴﯿﻦ ﺍﮔﺮ ﻏﯿﺮﯾﻐَﻪ ﭘﺮﻭﺍ ﺍﯾﻼﺳَﻪ
ﻫﺮ ﮐﺆﻧﮕﯿﻞ ﻫﻢ ﮐﯿﻢ ﺳﻨﯿﻨﮓ ﺷﻮﻗﯿﻨﻪ ﭘﯿﺪﺍ ﺍﯾﻼﺳَﻪ
ﺍﺅﺯﮔﺎﻻﺭ ﺣﺴﻨﯿﻦ ﺗﻤﺎﺷﺎ ﺍﯾﻼﺳَﻪ٬ ﭼﯿﻘﺴﻮﻥ ﮐﺆﺯﺅﻡ
ﺍﺅﺯﮔﺎ ﺑﯿﺮ ﮐﺆﺯ ﻫﻢ ﮐﯽ ﺣﺴﻨﯿﻨﮓﻧﯽ ﺗﻤﺎﺷﺎ ﺍﯾﻼﺳَﻪ
ﻏﯿﺮ ﺫﮐﺮﯼ ﻗﯿﻠﺴﺎ، ﻻﻝ ﺍﻭﻟﺴﻮﻥ ﺗﯿﻠﯿﻢ
ﻗﺎﯾﺴﯽ ﺑﯿﺮ ﺗﯿﻞ ﻫﻢ ﮐﯽ ﺫﮐﺮﯾﻨﮓ ﺁﺷﮑﺎﺭﺍ ﺍﯾﻼﺳَﻪ
ﺗﺮﺟﻤﻪ :
ﺩﻟﻢ ﺁﺗﺶ ﺑﮕﯿﺮﺩ ﺍﮔﺮ ﺑﻪ ﮐﺴﯽ ﻏﯿﺮ ﺍﺯ ﺗﻮ ﺗﻮﺟﻪ ﮐﻨﺪ . ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻫﺮ ﺩﻟﯽ
‏(ﺑﻪﺟﺰ ﻣﻦ ‏) ﮐﻪ ﻋﺸﻖ ﺗﻮ ﺭﺍ ﺩﺍﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ.
ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﭼﺸﻤﺎﻧﻢ ﺑﻪ ﺟﻤﺎﻝ ﺩﯾﮕﺮ ﺧﻮﺑﺮﻭﯾﺎﻥ ﻧﻈﺮ ﮐﻨﺪ، ﺑﺮﮐﻨﺪﻩ ﺑﺎﺩ !
ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻫﺮ ﭼﺸﻢ ﻧﺎﻣﺤﺮﻡ ﮐﻪ ﻧﻈﺮ ﺑﻪ ﺟﻤﺎﻝ ﺗﻮ ﺩﺍﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ .
ﺯﺑﺎﻧﻢ ﻻﻝ ﺑﺎﺩ ﺍﮔﺮ ﺻﺤﺒﺖ ﺍﺯ ﮐﺴﯽ ﺟﺰ ﺗﻮ ﮐﻨﺪ . ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻫﺮ ﺯﺑﺎﻥ
ﺑﯿﮕﺎﻧﻪﺍﯼ ﮐﻪ ﺣﺪﯾﺚ ﺗﻮ ﮐﻨﺪ.
ﻏﺮﺑﺘﺪﺍ ﻏﺮﯾﺐ ﺷﺎﺩﻣﺎﻥ ﺑﻮﻟﻤَﺲﺍﯾﻤﯿﺶ
ﺍﯾﻞ ﺍﻭﻧﮕﺎ ﺷﻔﯿﻖ ﻭ ﻣﻬﺮﺑﺎﻥ ﺑﻮﻟﻤَﺲﺍﯾﻤﯿﺶ
ﺁﻟﺘﯿﻦ ﻗﻔﺲﺍﯾﭽﺮﻩ ﮔﺮ ﻗﯿﺰﯾﻞﮔﺆﻝ ﺑﻮﻟﺴﻪ
ﺑﻮﻟﺒﻮﻝﻏﻪ ﺗﯿﮑَﻦﺩَﮎ ﺁﺷﯿﺎﻥ ﺑﻮﻟﻤَﺲﺍﯾﻤﯿﺶ
ﺗﺮﺟﻤﻪ :
ﻏﺮﯾﺐ ﺩﺭ ﻏﺮﺑﺖ ﺷﺎﺩ ﻧﻤﯽﮔﺮﺩﺩ. ﻣﺮﺩﻡ ‏( ﺁﻧﺠﺎ ‏) ﺑﺎ ﻭﯼ ﺻﻤﯿﻤﯽ ﻧﯿﺴﺘﻨﺪ.
ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﮔﻞ ﺳﺮﺥ ﺭﺍ ﺩﺭ ﻗﻔﺴﯽ ﺯﺭﯾﻦ ﻧﮕﻪ دارند باز هم برای بلبل آشیانی چون خار نخواهد شد.
******
ﮐﻠﺒﻪ ﺀ ﺧﻤﺎﺭ
ﺣﺴﻦ ﺭﻭﯼ ﺣﻮﺭ ﺟﻨﺖ ﺭﺍ ﻓﻠﮏ ﺍﻇﻬﺎﺭ ﮐﺮﺩ
ﭼﻮﻥ ﺭﺥ ﺧﻮﺏ ﺗﻮ ﺩﯾﺪ، ﺍﺯ ﮐﻌﺒﻪ ﺍﺳﺘﻐﻔﺎﺭ ﮐﺮﺩ
ﻭﻩ ﭼﻪ ﮐﺎﻓﺮ ﺑﻮﺩ ﺁﻥ ﮐﺰ ﺩﯾﺮ ﻣﺴﺖ ﺁﻣﺪ ﺑﺮﻭﻥ
ﺑﻬﺮ ﻗﯿﺪﻡ ﺭﺷﺘﻪ ﺗﺴﺒﯿﺢ ﺭﺍ ﺯﻧﺎﺭ ﮐﺮﺩ
ﺑﺎﻏﺒﺎﻥ ﺗﺎ ﮐﺮﺩ ﺗﺸﺒﯿﻪ ﺩﻫﺎﻧﺶ، ﻏﻨﭽﻪ ﺭﺍ
ﺩﺭ ﺩﻟﻢ ﺍﺯ ﺯﺧﻢ ﭘﯿﮑﺎﻧﻬﺎ ﻓﺰﻭﻧﺘﺮ ﮐﺎﺭ ﮐﺮﺩ
ﮐﻠﮏ ﻗﺪﺭﺕ ﺣﻞ ﺁﻥ ﺩﺭ ﺩﻭﺭﻩﺀ ﺳﺎﻏﺮ ﻧﻬﺎﺩ
ﻣﺸﮑﻼﺗﯽ ﺭﺍ ﮐﻪ ﺩﺭ ﻧﻪ ﮔﻨﺒﺪ ﺩﻭﺍﺭ ﮐﺮﺩ
ﺭﻧﺪﯾﺶ ﺑﺎﺩﺍ ﺣﻼﻝ ﺁﻥ ﮐﻮ ﺑﻪ ﻋﺸﻖ ﻣﻐﺒﭽﻪ
ﺧﺮﻗﻪﺀ ﺳﺠﺎﺩﻩ، ﺭﻫﻦ ﮐﻠﺒﻪﺀ ﺧﻤﺎﺭ ﮐﺮﺩ
ﻟﻌﻞ ﺟﺎﻧﺒﺨﺸﺶ ﺯ ﻣﺮﺩﻡ ﺟﺎﻥ ﺑﻪ ﺁﺳﺎﻧﯽ ﮔﺮﻓﺖ
ﺳﺨﺖ ﺧﻮﺍﻧﯿﻬﺎﯼ ﻣﻦ ﺍﯾﻦ ﻗﺼﻪ ﺭﺍ ﺩﺷﻮﺍﺭ ﮐﺮﺩ
ﺑﺮ ﺳﺮﺑﺎﺯﺍﺭ ﺣﺴﻨﺶ، ﺧﻮﺩ ﻓﺮﻭﺷﯽ ﺭﺍ ﮔﺬﺍﺷﺖ
ﯾﻮﺳﻒ ﻭ ﭘﯿﺶ ﺭﺧﺶ ﺑﺮ ﺑﻨﺪﮔﯽ ﺍﻗﺮﺍﺭ ﮐﺮﺩ
ﺩﻭﺵ ﭼﻮ ﻣﯿﻤﺮﺩﻡ ﺯ ﻫﺠﺮﺍﻥ ﺻﺮﺍﺣﯽ ﺧﻮﻥ ﮔﺮﯾﺴﺖ
ﺷﻤﻊ ﻧﯿﺰ ﺍﺯ ﺳﻮﺯ ﺩﺭﺩﻡ ﺧﻮﺩ ﮐﺸﯽ ﺑﺴﯿﺎﺭ ﮐﺮﺩ
ﻣﺴﺖ ﻭ ﻋﺎﺷﻖ ﻓﺎﻧﯽ ﺍﺯ ﺩﯾﺮ ﻣﻐﺎﻥ ﺁﻣﺪ ﺑﺮﻭﻥ
ﻫﺮﺩﻭ ﺛﺎﺑﺖ ﺷﺪ ﺑﻪ ﺍﻭ، ﮔﺮﭼﻪ ﺑﺴﺎ ﺍﻧﮑﺎﺭ ﮐﺮﺩ
******
ﻋﺎﻟﻢ ﺩﯾﮕﺮ
ﻋﺎﻟﻤﯽ ﺧﻮﺍﻫﻢ ﮐﻪ ﻧﺒﻮﺩ ﻣﺮﺩﻡ ﻋﺎﻟﻢ ﺩﺭ ﺍﻭ
ﮐﺰ ﺟﻔﺎﯼ ﻣﺮﺩﻡ ﻋﺎﻟﻢ ﻧﺒﺎﺷﺪ ﻏﻢ ﺩﺭ ﺍﻭ
ﻧﯽ ﺑﻪ ﺭﻭﺯ ﺍﺷﮏ ﺍﺳﯿﺮﺍﻧﺶ ﻧﻤﺎﯾﺪ ﺳﯿﻞ ﻗﺘﻞ
ﻧﯽ ﺑﻪ ﺷﺐ ﺯ ﺁﻩ ﻏﺮﯾﺒﺎﻥ ﮐﺴﻮﺕ ﻣﺎﺗﻢ ﺩﺭ ﺍﻭ
ﻧﯽ ﺯ ﺑﯿﺪﺍﺩ ﻓﻠﮏ ﺩﺭ ﻭﯼ ﺩﻟﯽ ﺑﺎ ﺻﺪ ﺍﻟﻢ
ﻧﯽ ﺯ ﺷﻤﺸﯿﺮ ﺳﺘﻢ ﺻﺪ ﺯﺧﻢ ﺑﯽ ﻣﺮﻫﻢ ﺩﺭ ﺍﻭ
ﻧﺰ ﭘﺮﯾﺮﻭﯾﺎﻥ ﺩﺭ ﺍﻭ ﺧﯿﻞ ﻫﻤﻪ ﻧﺎ ﺁﺩﻣﯽ
ﻧﯽ ﻫﺰﺍﺭﺍﻥ ﺩﯾﻮ ﺍﺯ ﺟﻨﺲ ﺑﻨﯽ ﺁﺩﻡ ﺩﺭ ﺍﻭ
ﭼﻮﻥ ﻣﺤﺎﻝ ﺍﺳﺖ ﺍﯾﻦ ﻫﻮﺱ ﺍﯼ ﺩﻝ ﺳﻮﯼ ﻣﯿﺨﺎﻧﻪ ﺭﻭ
ﺯﺍﻧﮑﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﻫﺮ ﺳﻔﺎﻝ ﮐﻬﻨﻪ ﺟﺎﻡ ﺟﻢ ﺩﺭ ﺍﻭ
ﻟﻌﻠﮕﻮﻥ ﻣﯽ ﺭﯾﺰ ﺩﺭ ﻭﯼ ﮐﺰ ﺻﻔﺎ ﻭ ﻣﺮﺗﺒﻪ
ﺳﺮﻧﮕﻮﻥ ﺑﻨﻤﺎﯾﺪ ﺍﯾﻦ ﻓﯿﺮﻭﺯﮔﻮﻥ ﻃﺎﺭﻡ ﺩﺭ ﺍﻭ
ﺁﻧﭽﻨﺎﻥ ﺩﺭﮐﺶ ﮐﻪ ﮔﺮﭼﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﺁﻥ ﺟﺎﻡ ﺳﭙﻬﺮ
ﯾﺎﻓﺖ ﻧﺘﻮﺍﻥ ﭼﻮﻥ ﺗﻪ ﺩﻭﺯﺥ ﺍﺛﺮ ﺍﺯ ﻧﻢ ﺩﺭ ﺍﻭ
ﺗﺎ ﭼﻨﺎﻥ ﻓﺎﺭﻍ ﺷﻮﺩ ﺧﺎﻃﺮ ﺯ ﺧﻮﺏ ﻭ ﺯﺷﺖ ﺩﻫﺮ
ﮐﺰ ﺗﺨﯿﻞ ﺑﺎﺯ ﻧﺘﻮﺍﻥ ﯾﺎﻓﺖ ﺑﯿﺶ ﻭ ﮐﻢ ﺩﺭ ﺍﻭ
\\\"ﻓﺎﻧﯿﺎ \\\" ﺩﺭ ﻭﺿﻊ ﮔﺮﺩﻭﻥ ﭘﯿﺮ ﻣﮑﻦ ﺍﻧﺪﯾﺸﻪ ﺯﺍﻧﮏ
ﻧﮑﺘﻪ ﯾﯽ ﻧﺒﻮﺩ ﮐﻪ ﻧﺒﻮﺩ ﺑﺮﺧﺮﺩ ﻣﺒﻬﻢ ﺩﺭ ﺍﻭ




صفحه ای از دیوان امیر علیشیر در کتابخانه سلیمان قانونی


 

«ﺧـﻤـﺴــﮥ ‏» ﻧـﻮﺍﯾـﯽ 

برای شناخت نوایی حتما این مقاله را بخوانید

ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﻩ : ﺩﻭﮐﺘﻮﺭﻋﻠﻮﻡ ﭘﺮﻭﻓﯿﺴﻮﺭ
ﻋﺒـﺪﺍﻟﺤﮑـﯿﻢ ﺷﺮﻋﯽ ﺟـﻮﺯﺟـﺎﻧﯽ
‏«ﺧـﻤـﺴــﮥ ‏» ﻧـﻮﺍﯾـﯽ
ﺑـﺮﻟـﯿـﺎﻧـﯽ ﺩﺭﺧـﺸـﺎﻥ ﺑـﺮ ﺗـﺎﺭﮎ ﺍﺩﺑـﯿـﺎﺕ ﺗـﺮﮐﯽ
ﺑﻪ ﺗﺮﮐﯽ ﺯﺑﺎﻥ ﻧﻘﺸﯽ ﺁﻣﺪ ﻋﺠﺐ ﮐﻪ ﺟﺎﺩﻭ ﺩﻣﺎﻥ ﺭﺍ ﺑﻮﺩ ﻣﻬﺮ ﻟﺐ
ﺑﺒﺨﺸﯿﺪ ﺑﺮ ﻓﺎﺭﺳﯽ ﮔﻮﻫﺮﺍﻥ ﺑﻪ ﻧﻈﻢ ﺩَﺭﯼ ﺩُﺭ ﻧﻈﻢ ﺁﻭﺭﺍﻥ
ﮐﻪ ﮔﺮ ﺑﻮﺩﯼ ﺁﻥ ﻫﻢ ﺑﻪ ﻧﻈﻢ ﺩﺭﯼ ﻧﻤﺎﻧﺪﯼ ﻣﺠﺎﻝ ﺳﺨﻦ ﮔﺴﺘﺮﯼ
ﺑﻪ ﻣﯿﺰﺍﻥ ﺁﻥ ﻧﻈﻢ ﻣﻌﺠﺰ ﻧﻈﺎﻡ ﻧﻈﺎﻣﯽ ﮐﻪ ﺑﻮﺩﯼ ﻭ ﺧﺴﺮﻭ ﮐﺪﺍﻡ
ﻋﺒﺪ ﺍﻟﺮﺣﻤﺎﻥ ﺟﺎﻣﯽ، ﺍﺯ " ﺧﺮﺩﻧﺎﻣﮥ ﺍﺳﮑﻨﺪﺭﯼ "
ﻗﺴﻤﺖ ﺍﻭﻝ
ﻣﺨﺘﺼﺮﯼ ﺩﺭ ﺑﺎﺭﮤ ﺍﯾﻦ ﻣﻘﺎﻟﻪ
ﺍﯾﻦ ﻣﻘﺎﻟﻪ ﺑﻪ ﺻﻔﺖ ﻣﻘﺪﻣﻪ ﺑﺮﺍﯼ ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ ﻧﺸﺮ ﺧﻤﺴﻪ ﺗﺮﮐﯽ ﻋﻠﯿﺸﯿﺮ ﻧﻮﺍﯾﯽ
ﺩﺭ ﺍﻓﻐﺎﻧﺴﺘﺎﻥ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪﻩ ﻭ ﺧﻼﺻﮥ ﺁﻥ ﺗﻮﺳﻂ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﻩ ﺩﺭ ﺳﻤﭙﻮﺯﯾﻮﻡ ﺑﯿﻦ
ﺍﻟﻤﻠﻠﯽ ﺗﺠﻠﯿﻞ ﺍﺯ 550 ﻣﯿﻦ ﺳﺎﻟﮕﺮﺩ ﺍﻣﯿﺮﮐﺒﯿﺮ ﻋﻠﯿﺸﯿﺮ ﻧﻮﺍﯾﯽ ﺩﺭ ﮐﺎﺑﻞ
ﺧﻮﺍﻧﺪﻩ ﺷﺪﻩ ﺑﻮﺩ.
ﻧﺸﺮ ﮐﺘﺎﺏ ﻗﻄﻮﺭ ﺧﻤﺴﮥ ﺗﺮﮐﯽ ﻧﻮﺍﯾﯽ ﺑﺎ ﺑﯿﺶ ﺍﺯ 24000 ﺑﯿﺖ ﺩﺭ ﻣﻄﺒﻌﮥ
ﺩﻭﻟﺘﯽ ﮐﺎﺑﻞ ﺑﻪ ﻫﻤﺖ ﻭﺍﻻﯼ ﺷﺎﺩﺭﻭﺍﻥ ﺟﻨﺎﺏ ﻓﻀﻞ ﺍﻟﺤﻖ ﺧﺎﻟﻘﯿﺎﺭ ﺻﺪﺭ ﺍﻋﻈﻢ
ﻭﻗﺖ ﺍﻓﻐﺎﻧﺴﺘﺎﻥ ﻣﯿﺴﺮ ﮔﺮﺩﯾﺪ. ﺍﯾﺸﺎﻥ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻗﻮﻡ ﻣﻌﺮﻭﻑ ﺗﯿﻤﻮﺭﯾﺎﻥ ﻫﺮﺍﺕ
ﻣﻨﺴﻮﺑﻨﺪ، ﺑﻪ ﺗﻤﺪﻥ ﮐﻮﺭﮔﺎﻧﯿﺎﻥ ﺍﺧﻼﺹ ﻭ ﻋﻼﻗﻤﻨﺪﯼ ﺧﺎﺻﯽ ﺩﺍﺷﺘﻨﺪ ﻭﺩﺭ ﻣﺪﺕ
ﺯﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﻣﺘﺼﺪﯼ ﺍﻣﻮﺭ ﻭﻻﯾﺖ ﻫﺮﺍﺕ ﺑﻮﺩﻧﺪ، ﺑﻪ ﺗﺮﻣﯿﻢ، ﺣﻔﻆ ﻭ ﻧﮕﻬﺪﺍﺭﯼ
ﺁﺑﺪﻩ ﻫﺎﯼ ﺑﺎﻗﯽ ﻣﺎﻧﺪﻩ ﺍﺯ ﺩﻭﺭﺍﻥ ﺷﺎﻫﺮﺥ ﻣﯿﺮﺯﺍ، ﺳﻠﻄﺎﻥ ﺣﺴﯿﻦ ﻣﯿﺮﺯﺍ ﺑﺎﯾﻘﺮﺍ
ﻭ ﺍﻣﯿﺮ ﻋﻠﯿﺸﯿﺮ ﻧﻮﺍﯾﯽ ﺍﻫﺘﻤﺎﻡ ﺯﯾﺎﺩ ﺑﻪ ﺧﺮﺝ ﺩ � ﺍﻭ ﺑﻪ ﻋﻨﻮﺍﻥ ﻗﺪﺭﺩﺍﻧﯽ ﺍﺯ
ﺯﻧﺪﻩ ﯾﺎﺩ ﺍﺳﺘﺎﺩ ﻣﺸﻌﻞ، ﮐﺎﺭ ﺗﺰﺋﯿﻦ ﺗﺎﻻﺭ ﺑﺰﺭﮒ ﻭﻻﯾﺖ ﻫﺮﺍﺕ ﺭﺍ ﺑﺎ ﺗﺎﺑﻠﻮﻫﺎﯼ
ﻗﺸﻨﮓ ﻣﯿﻨﺎﺗﻮﺭﯼ ﻭ ﺗﺮﺳﯿﻢ ﭼﻬﺮﻩ ﻫﺎﯼ ﺗﺎﺑﻨﺎﮎ ﺷﺨﺼﯿﺖ ﻫﺎﯼ ﺑﺰﺭﮒ ﺩﻭﺭﮤ
ﺗﯿﻤﻮﺭﯾﺎﻥ ﭼﻮﻥ ﺷﺎﻫﺮﺥ ﻣﯿﺮﺯﺍ، ﻋﻠﯿﺸﯿﺮ ﻧﻮﺍﯾﯽ، ﺣﺴﯿﻦ ﺑﺎﯾﻘﺮﺍ، ﻋﺒﺪ ﺍﻟﺮﺣﻤﺎﻥ
ﺟﺎﻣﯽ، ﮐﻤﺎﻝ ﺍﻟﺪﯾﻦ ﺑﻬﺰﺍﺩ ﻭ ﺩﯾﮕﺮﺍﻥ ﺑﻪ ﺍﻧﺠﺎﻡ ﺭﺳﺎﻧﺪﻩ ﺑﻮﺩ، ﮔﺎﻣﯽ ﻧﻤﻮﻧﻪ ﺩﺭ
ﺭﺍﻩ ﺍﺣﯿﺎﯼ ﻧﮕﺎﺭﺳﺘﺎﻥ ﻫﺮﺍﺕ ﺍﺭﺯﯾﺎﺑﯽ ﻣﯽ ﮐﺮﺩ. ﺍﻣﺎ ﺍﻓﺴﻮﺱ ﻭ ﺩﺭﯾﻎ ﮐﻪ ﺍﯾﻦ
ﺁﻓﺮﯾﻨﺶ ﻫﺎﯼ ﻫﻨﺮﯼ ﺍﺳﺘﺎﺩ ﻣﺮﺣﻮﻡ ﮐﻪ ﻣﻦ ﺩﺭ ﺁﻥ ﻭﻗﺖ ﺍﺯ ﻧﺰﺩﯾﮏ ﺷﺎﻫﺪ ﺁﻥ
ﺑﻮﺩﻩ ﺍﻡ، ﺍﺯ ﮔﺰﻧﺪ ﺣﻮﺍﺩﺙ ﻣﺸﺌﻮﻡ ﺳﺎﻟﻬﺎﯼ ﺍﺧﯿﺮ ﻣﺼﻮﻥ ﻧﻤﺎﻧﺪ ﻭ ﺑﻌﺪ ﺍﺯ
ﺍﺳﺘﯿﻼﯼ ﻃﺎﻟﺒﺎﻥ ﺗﻮﺳﻂ ﺑﺮﺍﺩﺭ ﻣﻼ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﻤﺮ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺣﯿﺚ ﻭﺍﻟﯽ ﻫﺮﺍﺕ ﺗﻌﯿﯿﻦ
ﺷﺪﻩ ﺑﻮﺩ، ﺍﺯ ﺑﯿﻦ ﺑﺮﺩﻩ ﺷﺪ.
ﺩﺭ ﻫﺮ ﺣﺎﻝ ﻣﺤﺘﺮﻡ ﺧﺎﻟﻘﯿﺎﺭ ﭘﯿﺸﻨﻬﺎﺩ ﮐﻤﯿﺴﯿﻮﻥ ﺑﺮﮔﺰﺍﺭﯼ ﺳﺎﻟﮕﺮﺩ ﻧﻮﺍﯾﯽ ﺭﺍ
ﮐﻪ ﺑﻨﺪﻩ ﺳﻤﺖ ﻣﻌﺎﻭﻧﯿﺖ ﺁﻥ ﺭﺍ ﺩﺍﺷﺘﻢ، ﻣﺒﻨﯽ ﺑﺮ ﺿﺮﻭﺭﺕ ﻧﺸﺮ ﺧﻤﺴﮥ ﺗﺮﮐﯽ
ﻧﻮﺍﯾﯽ ﺭﺍ ﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻪ، ﻣﺒﻠﻎ ﭘﻨﺞ ﻣﻠﯿﻮﻥ ‏( 5000000 ‏) ﺍﻓﻐﺎﻧﯽ ﺑﺮﺍﯼ ﺍﯾﻦ ﺍﻣﺮ
ﺧﯿﺮ ﻣﻨﻈﻮﺭ ﻓﺮﻣﻮﺩﻧﺪ. ﺧﻤﺴﮥ ﻧﻮﺍﯾﯽ ﺑﺎ ﻣﻘﺎﯾﺴﮥ ﺩﻭﻧﺴﺨﮥ ﭼﺎﭖ ﺳﻨﮕﯽ ﺳﺎﻝ
1893 ﺗﺎﺷﮑﻨﺪ ﻣﻮﺟﻮﺩ ﺩﺭ ﻧﺰﺩﻣﻦ ﻭ ﻧﺴﺨﮥ ﭼﺎﭖ ﺳﻨﮕﯽ ﺧﻮﺍﺭﺯﻡ ﻣﻮﺟﻮﺩ ﺩﺭ
ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﮥ ﮐﺎﻧﺪﯾﺪ ﺍﮐﺎﺩﻣﯿﺴﯿﻦ ﺩﻭﮐﺘﻮﺭ ﻣﺤﻤﺪ ﯾﻌﻘﻮﺏ ﻭﺍﺣﺪﯼ ﺑﺮﺍﯼ ﻧﺸﺮ ﺁﻣﺎﺩﻩ
ﮔﺮﺩﯾﺪ ﻭ ﺍﻫﺘﻤﺎﻡ ﭼﺎﭖ ﺁﻥ ﺑﻪ ﺷﺎﺩﺭﻭﺍﻥ ﻋﺒﺪﺍﻟﻐﻔﺎﺭ ﺑﯿﺎﻧﯽ ﺳﭙﺮﺩﻩ ﺷﺪ. ﺩﺭ ﺍﺛﺮ
ﻣﺴﺎﻋﯽ ﺷﺒﺎ ﺭﻭﺯﯼ ﻣﺮﺣﻮﻡ ﺑﯿﺎﻧﯽ ﻭﻫﻤﮑﺎﺭﯼ ﻫﻤﺴﺮ ﻓﺪﺍﮐﺎﺭﺵ ﺁﯾﺨﺎﻥ ﺑﯿﺎﻧﯽ
ﮐﺘﺎﺏ ﺑﺎ ﮐﺎﻏﺬ ﺍﻋﻼ ﻭ ﭘﺸﺘﯽ ﻃﻼﯾﯽ ﺭﻧﮓ ﺩﺭ ﺷﻌﺒﮥ ﺁﻓﺴﯿﺖ ﻣﻄﺒﻌﮥ ﺩﻭﻟﺘﯽ
ﮐﺎﺑﻞ ﺑﻪ ﺯﯾﻮﺭ ﻃﺒﻊ ﺁﺭﺍﺳﺘﻪ ﺷﺪ، ﻭﻟﯽ ﻣﺘﺎﺳﻔﺎﻧﻪ ﺩﺭﻧﺘﯿﺠﮥ ﺧﺼﻮﻣﺖ ﺗﻌﺼﺐ
ﺁﻣﯿﺰ ﻭ ﮐﺎﺭ ﺷﮑﻨﯽ ﻗﺒﯿﻠﻪ ﮔﺮﺍﯾﺎﻧﮥ ﺭﺋﯿﺲ ﻫﻤﺎﻥ ﻭﻗﺖ ﺍﮐﺎﺩﻣﯽ ﻋﻠﻮﻡ 2000
ﻧﺴﺨﮥ ﭼﺎﭖ ﺷﺪﮤ ﺧﻤﺴﻪ ﻧﻮﺍﯾﯽ ﺩﺭ ﺍﺧﺘﯿﺎﺭ ﮐﻤﯿﺴﯿﻮﻥ ﻣﻮﻇﻒ ﻗﺮﺍﺭ ﻧﮕﺮﻓﺖ ﻭ
ﭼﻮﻥ ﻗﯿﻤﺖ ﺁﻥ ﺑﻪ ﻣﻄﺒﻌﻪ ﭘﺮﺩﺍﺧﺖ ﻧﺸﺪﻩ ﺑﻮﺩ، ﻣﺴﺌﻮﻟﯿﻦ ﺍﻣﺮ ﺍﺯ ﺳﭙﺮﺩﻥ ﺁﻥ
ﺧﻮﺩﺩﺍﺭﯼ ﮐﺮﺩﻧﺪ. ﺯﯾﺮﺍ ﺭﺋﯿﺲ ﺍﮐﺎﺩﻣﯽ ﭘﻨﺞ ﻣﻠﯿﻮﻥ ﭘﻮﻝ ﺗﺨﺼﯿﺺ ﺩﺍﺩﻩ ﺷﺪﻩ
ﺑﺮﺍﯼ ﻧﺸﺮ ﮐﺘﺎﺏ ﺭﺍ، ﻋﻤﺪﺍ ﺩﺭﺑﺪﻝ ﺑﺎﻗﯿﺎﺕ ﺳﺎﺑﻖ ﺍﮐﺎﺩﻣﯽ ﺍﺯ ﻣﻄﺒﻌﮥ ﺩﻭﻟﺘﯽ
ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ ﻧﻤﻮﺩﻩ ﺑﻮﺩ. ﺑﺒﯿﻨﯿﺪ ﺍﯾﻦ ﺭﻫﺒﺮﺍﻥ ﻣﺮﺍﮐﺰ ﺑﻪ ﺍﺻﻄﻼﺡ ﻋﻠﻤﯽ ﮐﺸﻮﺭ ﺭﺍ
ﮐﻪ ﺣﺘﯽ ﺩﺭﺣﺴﺎﺳﺘﺮﯾﻦ ﻟﺤﻈﺎﺕ ﺣﯿﺎﺕ ﻓﺮﻫﻨﮕﯽ ﻣﻤﻠﮑﺖ ﻧﯿﺰ ﻭﺟﺪﺍﻥ ﻋﻠﻤﯽ
ﺧﻮﺩﺭﺍ ﺍﺯ ﺩﺳﺖ ﻣﯿﺪﻫﻨﺪ ﻭ ﺍﺯ ﮐﻢ ﺁﻣﺪﻥ ﭘﯿﺶ ﺭﻭﯼ ﺩﺍﻧﺸﻤﻨﺪﺍﻥ ﺍﺷﺘﺮﺍﮎ ﮐﻨﻨﺪﻩ
ﺳﻤﭙﻮﺯﯾﻮﻡ ﺑﯿﻦ ﺍﻟﻤﻠﻠﯽ ﺑﺎﮐﯽ ﻧﺪﺍﺭﻧﺪ .
ﺩﺭ ﻫﺮ ﺻﻮﺭﺕ ﻣﺮﺣﻮﻡ ﺑﯿﺎﻧﯽ ﺑﺎ ﻣﺴﺌﻮﻟﯿﻦ ﻣﻄﺒﻌﻪ ﺑﻪ ﺗﻔﺎﻫﻢ ﺭﺳﯿﺪﻩ، ﺩﺭﺣﺪﻭﺩ
200 ﻧﺴﺨﮥ ﻣﻄﺒﻮﻉ ﺍﯾﻦ ﺷﺎﻩ ﺍﺛﺮ ﺭﺍ ﺑﯿﺮﻭﻥ ﮐﺸﯿﺪ ﻭ ﺑﻪ ﺍﺷﺘﺮﺍﮎ ﮐﻨﻨﺪﮔﺎﻥ
ﻣﺤﻔﻞ ﺗﻮﺯﯾﻊ ﻧﻤﻮﺩ . ﺑﻌﺪﺍ ﺑﺮﺧﯽ ﺍﺯ ﺭﻭﺷﻨﻔﮑﺮﺍﻥ ﻭ ﺳﺮﻣﺎﯾﻪ ﺩﺍﺭﺍﻥ ﺍﻭﺯﺑﯿﮏ ﻭ
ﺗﻮﺭﮐﻤﻦ، ﺑﺎ ﮐﺎﺭﮐﻨﺎﻥ ﻣﻄﺒﻌﻪ ﮐﻨﺎﺭ ﺁﻣﺪﻩ ﯾﮏ ﻗﺴﻤﺖ ﺧﻤﺴﮥ ﻧﻮﺍﯾﯽ ﺭﺍ ﺍﺯ
ﭼﺎﭘﺨﺎﻧﻪ ﮐﺸﯿﺪﻩ ﺩﺭ ﺍﺧﺘﯿﺎﺭ ﻋﻼﻗﻤﻨﺪﺍﻥ ﻗﺮﺍﺭ ﺩﺍﺩﻧﺪ ﻭ ﻣﺘﺒﺎﻗﯽ ﯾﮑﺠﺎ ﺑﺎ ﻣﻄﺒﻌﮥ
ﺩﻭﻟﺘﯽ ﮐﺎﺑﻞ ﺩﺭ ﺁﺗﺶ ﺳﻮﺯﯼ ﻧﺎﺷﯽ ﺍﺯ ﺭﺍﮐﺘﻬﺎﯼ ﻣﺠﺎﻫﺪﯾﻦ ﻃﻌﻤﮥ ﺣﺮﯾﻖ
ﮔﺮﺩﯾﺪ.
ﺍﯾﻦ ﺑﻮﺩ ﭘﺮﺍﺑﻠﻢ ﺍﻭﻝ. ﺍﻣﺎ ﭘﺮﺍﺑﻠﻢ ﺩﻭﻡ ﺑﺮﻣﯿﮕﺮﺩﺩ ﺑﻪ ﻧﺸﺮ ﻣﻘﺪﻣﻪ ﺩﺭ ﺍﻭﻝ
ﮐﺘﺎﺏ . ﺯﯾﺮﺍ ﺑﺪﻭﻥ ﺁﻥ ﺧﻮﺍﻧﻨﺪﻩ ﻧﻤﯽ ﺗﻮﺍﻧﺴﺖ ﺑﻪ ﻣﻀﻤﻮﻥ ﻭﻣﺎﻫﯿﺖ ﺍﺟﻤﺎﻟﯽ
ﺍﯾﻦ ﺷﺎﻩ ﺍﺛﺮ ﭘﯽ ﺑﺒﺮﺩ . ﺍﻣﺎ ﺍﺩﺍﺭﮤ ﺍﮐﺎﺩﻣﯽ ﻫﺮﺩﻭ ﭘﺎﺭﺍ ﺩﺭ ﯾﮏ ﻣﻮﺯﻩ ﮐﺮﺩﻩ، ﺑﻪ
ﻧﺸﺮ ﺁﻥ ﺑﻪ ﺻﻔﺖ ﻣﻘﺪﻣﻪ ﺧﻤﺴﻪ ﺑﺪﻭﻥ ﻫﯿﭻ ﻧﻮﻉ ﺩﻟﯿﻞ ﻭﻣﻨﻄﻖ ﺷﺪﯾﺪﺍ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ
ﻧﺸﺎﻥ ﺩﺍﺩ. ﺗﻼﺵ ﻣﺎ ﻭﺣﺘﯽ ﺗﻮﺻﯿﻪ ﻫﺎﯼ ﺟﻨﺎﺏ ﺧﺎﻟﻘﯿﺎﺭ ﻫﻢ ﺑﯽ ﻧﺘﯿﺠﻪ ﻣﺎﻧﺪ.
ﻣﻦ ﺣﺎﺿﺮ ﺷﺪﻡ ﻣﻘﺪﻣﻪ ﺑﻪ ﻧﺎﻡ ﻣﻦ ﻧﻪ، ﺑﻠﮑﻪ ﺑﻪ ﻧﺎﻡ ﺭﺋﯿﺲ ﺍﮐﺎﺩﻣﯽ ﻋﻠﻮﻡ ﻭ
ﯾﺎ ﻓﻘﻂ ﺍﺯ ﻃﺮﻑ ﺍﮐﺎﺩﻣﯽ ﻋﻠﻮﻡ ﺑﻪ ﻧﺸﺮ ﺑﺮﺳﺪ، ﺍﻣﺎ ﻣﺮﻍ ﺭﺋﯿﺲ ﺻﺎﺣﺐ ﯾﮏ
ﻟﻨﮓ ﺩﺍﺷﺖ ﻭ ﻃﺎﻗﺖ ﺷﻨﯿﺪﻥ ﺩﻟﯿﻞ ﻭ ﻣﻨﻄﻖ ﺭﺍ ﺩﺭﯾﻦ ﺯﻣﯿﻨﻪ ﻧﺪﺍﺷﺖ . ﻣﺘﺎﺳﻔﺎﻧﻪ
ﺑﺮﺧﯽ ﺍﺯ ﻋﻨﺎﺻﺮ ﺧﻮﺩﯼ ﻧﯿﺰ ﺑﻪ ﺳﺎﯾﻘﻪ ﺭﻗﺎﺑﺖ ﻭ ﯾﺎ ﺗﻔﺎﻭﺕ ﺳﻠﯿﻘﻪ ﺑﺎﻭﯼ
ﻫﻤﻨﻮﺍ ﺷﺪﻩ ﺑﻮﺩﻧﺪ . ﺑﺪﯾﻦ ﺗﺮﺗﯿﺐ ﺍﯾﻦ ﻣﻘﺪﻣﻪ ﮐﻪ ﺑﺮﺍﯼ ﻧﺸﺮ ﺧﻤﺴﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪ
ﺷﺪﻩ ﺑﻮﺩ ﺍﺯ ﻧﺸﺮ ﺑﺎﺯﻣﺎﻧﺪ . ﺩﺭﻫﺮ ﺻﻮﺭﺕ ﺧﻠﻖ ﺍﻭﺯﺑﯿﮏ ﻭﺗﻤﺎﻡ ﺗﺮﮐﺎﻥ ﺍﻓﻐﺎﻧﺴﺘﺎ
ﺍﺯ ﻣﺮﺣﻮﻡ ﺟﻨﺎﺏ ﻓﻀﻞ ﺍﻟﺤﻖ ﺧﺎﻟﻘﯿﺎﺭ ﺻﺪﺭ ﺍﻋﻈﻢ ﻭﻗﺖ ﺍﻓﻐﺎﻧﺴﺘﺎﻥ ﮐﻪ ﺑﺎﺳﻌﮥ
ﺻﺪﺭ ﻭ ﻫﻤﺖ ﺑﻠﻨﺪ ﺑﺪﻭﻥ ﻫﯿﭻ ﻧﻮﻉ ﻣﺤﺎﻓﻈﻪ ﮐﺎﺭﯼ ﺍﺟﺎﺯﮤ ﻧﺸﺮ ﺧﻤﺴﮥ ﺗﺮﮐﯽ
ﻧﻮﺍﯾﯽ ﺍﯾﻦ ﺷﺎﻫﮑﺎﺭ ﺍﺩﺑﯿﺎﺕ ﺗﻤﺎﻡ ﺗﺮﮐﺎﻥ ﺟﻬﺎﻥ ﺭﺍ ﺩﺍﺩﻩ، ﻫﺰﯾﻨﮥ ﻧﺸﺮ ﺁﻥ ﺭﺍ
ﺗﻤﻮﯾﻞ ﮐﺮﺩﻧﺪ، ﺍﺯ ﺻﻤﯿﻢ ﻗﻠﺐ ﻣﻨﺖ ﮔﺬﺍﺭﺍﻧﺪ .
ﺑﻌﺪﺍ ﺍﯾﻦ ﻣﻘﺪﻣﻪ ﺗﻮﺳﻂ ﺍﺩﯾﺐ ﻣﺤﺘﺮﻡ ﻋﺒﺪﺍﻟﻐﻔﻮﺭ ﭘﻮﯾﺎ ﻓﺎﺭﯾﺎﺑﯽ ﻫﻨﮕﺎﻣﯽ ﮐﻪ
ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﻣﺴﺌﻮﻝ ﻣﺠﻠﮥ ﺯﻭﻧﺪﻭﻥ ﺭﺍ ﺑﺮﻋﻬﺪﻩ ﺩﺍﺷﺘﻨﺪ، ﺗﺤﺖ ﻋﻨﻮﺍﻥ " ﺗﺄﻣﻠﯽ ﺑﺮ
ﮔﺴﺘﺮﮤ ﺁﺛﺎﺭ ﻭ ﺍﻓﮑﺎﺭ ﺍﻣﯿﺮ ﻋﻠﯿﺸﯿﺮ ﻧﻮﺍﯾﯽ " ﺩﺭﺷﻤﺎﺭﻩ ﻫﺎﯼ1ﻭ 2 ﺳﺎﻝ
1991 ‏( 1370 ﻫـ ‏) ﻣﺠﻠﮥ ﮊﻭﻧﺪﻭﻥ ﺑﻪ ﻃﺒﻊ ﺭﺳﯿﺪ ﻭ ﻗﺴﻤﺖ ﺍﻭﻝ ﺁﻥ ﺭﺍ ﻣﺠﻠﮥ
" ﺷﻌﺮ " – ﻭﯾﮋﻩ ﻧﺎﻣﮥ ﺍﻓﻐﺎﻧﺴﺘﺎﻥ، ‏(ﺳﺎﻝ ﺩﻭﻡ، ﺷﻤﺎﺭﮤ 14 ، ﺍﮐﺘﻮﺑﺮ ﻭ
ﻧﻮﺍﻣﺒﺮ ﺳﺎﻝ 1994 ‏) ﭼﺎﭖ ﺍﯾﺮﺍﻥ ﺑﺎ ﺑﺮﮔﺮﺩﺍﻥ ﻧﻤﻮﺩﻥ ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻫﺎﯼ ﺍﺷﻌﺎﺭ
ﻧﻮﺍﯾﯽ ﺑﻪ ﺣﺮﻭﻑ ﻻﺗﯿﻦ ﺍﻗﺘﺒﺎﺱ ﮐﺮﺩ . ﭼﻮﻥ ﺗﻌﺪﺍﺩ ﺷﻤﺎﺭﻩ ﻫﺎﯼ ﻣﺠﻼﺕ ﺩﺭ
ﺳﺎﻟﻬﺎﯼ ﻣﺬﮐﻮﺭ ﻣﺤﺪﻭﺩ ﺑﻮﺩ، ﺑﻨﺪﻩ ﺧﻮﺍﺳﺘﻢ ﺍﺻﻞ ﻣﻘﺎﻟﻪ ﺭﺍ ﺑﺎ ﺗﺠﺪﯾﺪ ﻧﻈﺮ ﻭ
ﺗﮑﻤﯿﻞ ﺑﺮﺧﯽ ﻣﻄﺎﻟﺐ ﺁﻥ ﺑﻪ ﻣﻨﺎﺳﺒﺖ 552 ﻣﯿﻦ ﺳﺎﻟﮕﺮﺩ ﻋـﻠﯿﺸﯿﺮ ﻧﻮﺍﯾﯽ ﺍﯾﻦ
ﺍﺑﺮﻣﺮﺩ ﺗﺎﺭﯾﺦ ﻭ ﺍﺩﺑﯿﺎﺕ ﺗﺮﮐﯽ، ﺩﺭ ﺳﺎﯾﺖ ﻭﺯﯾﻦ " ﺁﺭﯾﺎﯾﯽ " ﺑﻪ ﻧﺸﺮ ﺑﺴﭙﺎﺭﻡ.
ﺵ .ﺝ
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
ﺗﺎ ﮐﻨﻮﻥ ﺩﺭ ﮐﺸﻮﺭﻣﺎ ﺑﺠﺰ " ﻣﺤﺎﮐﻤﺔ ﺍﻟﻠﻐﺘﯿﻦ " ﻭ " ﻣﺤﺒﻮﺏ ﺍﻟﻘﻠﻮﺏ " ﺍﻣﯿﺮ
ﻋﻠﯿﺸﯿﺮ ﻧﻮﺍﯾﯽ ﻫﯿﭻ ﯾﮏ ﺍﺯ ﮐﺘﺐ ﻭ ﺭﺳﺎﻻﺕ ﺍﻭ ﺑﻪ ﺷﮑﻞ ﮐﺘﺎﺏ ﭼﺎﭖ ﻧﺸﺪﻩ
ﺍﺳﺖ. ﺍﺯ ﺁﻥ ﺭﻭ ﺑﻌﺪ ﺍﺯ ﺧﺘﻢ ﺩﻫـﮥ ﻧﻮﺍﯾﯽ ﮐﻪ ﺍﻓﻐﺎﻧﺴﺘﺎﻥ ﻧﯿﺰ ﺩﺭﺁﻥ ﺍﺷﺘﺮﺍﮎ
ﺩﺍﺷﺖ، ﻧﺸﺮ "ﺧﻤﺴﮥ " ﺗﺮﮐﯽ ﻧﻮﺍﯾﯽ ﺑﻪ ﻣﻨﺎﺳﺒﺖ ﭘﻨﺠﺼﺪ ﻭ ﭘﻨﺠﺎﻫﻤﯿﻦ ﺳﺎﻟﺮﻭﺯ
ﺍﯾﻦ ﺷﺎﻋﺮ ﮐﺒﯿﺮ ﺭﻭﯾﺪﺍﺩ ﻓﺮﻫﻨﮕﯽ ﺑﺰﺭﮔﯽ ﺍﺳﺖ ﮐﻪ ﺯﻣﯿﻨﻪ ﺭﺍ ﺑﺮﺍﯼ ﺁﺷﻨﺎﯾﯽ
ﻣﺴﺘﻘﯿﻢ ﺗﺮﮐﯽ ﺯﺑﺎﻧﺎﻥ ﺍﻓﻐﺎﻧﺴﺘﺎﻥ ﺑﺎ ﻧﮕﺮﺷﻬﺎﯼ ﻋﻠﻤﯽ، ﺑﯿﻨﺶ ﻓﻠﺴﻔﯽ، ﺍﻓﮑﺎﺭ
ﺳﯿﺎﺳﯽ ﻭ ﺍﻧﺪﯾﺸﻪ ﻫﺎﯼ ﺷﺎﻋﺮﺍﻧﮥ ﺍﯾﻦ ﺳﺨﻨﻮﺭ ﻣﺘﻔﮑﺮ ﺁﺷﻨﺎ ﺧﻮﺍﻫﺪ ﺳﺎﺧﺖ ﻭ
ﭼﻮﻥ ﻣﻨﺒﻌﯽ ﭘﺮ ﺍﺯ ﻓﯿﺾ ﻭ ﺑﺮﮐﺖ ﺩﺭ ﺩﺳﺘﺮﺱ ﺁﻧﺎﻥ ﻗﺮﺍﺭ ﺧﻮﺍﻫﺪ ﺩﺍﺷﺖ.
ﭼﻮﻥ ﺁﺛﺎﺭ ﻣﻄﺒﻮﻉ ﻧﻮﺍﯾﯽ ﺩﺭ ﺍﻓﻐﺎﻧﺴﺘﺎﻥ ﺧﯿﻠﯽ ﮐﻢ ﺍﺳﺖ، ﺑﻪ ﺧﺼﻮﺹ ﻧﺴﺨﻪ
ﻫﺎﯼ ﻣﻮﺟﻮﺩ " ﺧﻤﺴﻪ " ﺍﺯ ﺷﻤﺎﺭ ﺍﻧﮕﺸﺘﺎﻥ ﺗﺠﺎﻭﺯ ﻧﻤﯽ ﮐﻨﺪ ﻭ ﺍﮐﺜﺮﯾﺖ ﺗﺮﮐﯽ
ﺯﺑﺎﻧﺎﻥ ﮐﺸﻮﺭﻣﺎ ﺑﺎ ﺁﺛﺎﺭ ﻧﻮﺍﯾﯽ ﺍﺯ ﺟﻤﻠﻪ ﺑﺎ ﺍﯾﻦ ﺍﺛﺮ ﺍﻭ ﺁﺷﻨﺎﯾﯽ ﮐﺎﻓﯽ ﻧﺪﺍﺭﻧﺪ،
ﺍﺯﯾﻦ ﺭﻭ ﮐﻤﯿﺴﯿﻮﻥ ﺑﺮﮔﺬﺍﺭﯼ 550 ﻣﯿﻦ ﺳﺎﻟﮕﺮﺩ ﺗﻮﻟﺪ ﻧﻮﺍﯾﯽ ﺧﻮﺍﺳﺘﻨﺪ ﺗﺎ
ﻣﻘﺪﻣﻪ ﺍﯼ ﺑﺮ ﺍﯾﻦ ﺍﺛﺮ ﺑﻨﮕﺎﺭﻡ ﮐﻪ ﺩﺭﻋﯿﻦ ﻣﻌﺮﻓﯽ ﺧﻤﺴﻪ، ﺳﯿﻤﺎﯼ ﻋﻠﻤﯽ
ﻭﺍﺩﺑﯽ ﻧﻮﺍﯾﯽ ﺭﺍ ﻧﯿﺰ ﺗﺎﺣﺪﯼ ﺭﻭﺷﻦ ﺑﺴﺎﺯﺩ. ﻣﻦ ﺍﯾﻦ ﺩﻋﻮﺕ ﺭﺍ ﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻢ ﻭ ﺑﻪ
ﻧﻮﺷﺘﻦ ﺍﯾﻦ ﻣﻘﺪﻣﻪ ﭘﺮﺩﺍﺧﺘﻢ :
ﻭﺯﯾﺮ ﺭﻭﺷﻦ ﺿﻤﯿﺮ ﺧﺮﺍﺳﺎﻥ ﺍﻣﯿﺮ ﮐﺒﯿﺮﻧﻈﺎﻡ ﺍﻟﺪﯾﻦ ﻋﻠﯿﺸﯿﺮ ﻧﻮﺍﯾﯽ ﻓﺮﺯﻧﺪ
ﻏﯿﺎﺙ ﺍﻟﺪﯾﻦ ﮐﯿﭽﮑﯿﻨﻪ ﺑﻬﺎﺩﺭ ﯾﮑﯽ ﺍﺯ ﺍﻣﯿﺮﺍﻥ ﻭﺍﻻ ﻣﻘﺎﻡ ﻋﻬﺪ ﺍﺑﻮﺍﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﺎﺑﺮ،
ﺩﺭ ﻣﺎﻩ ﺭﻣﻀﺎﻥ ﺳﺎﻝ 844 ﻫـ ﻕ ‏(9 ﻓﺒﺮﻭﺭﯼ ﺳﺎﻝ 1441ﻡ ‏) ﺩﺭ
ﺩﺍﺭﺍﻟﺴﻠﻄﻨﮥ ﻫﺮﺍﺕ ﺯﺍﺩﻩ ﺷﺪ ﻭ ﭘﺲ ﺍﺯ ﺷﺴﺖ ﻭ ﺩﻭ ﺳﺎﻝ ﺯﻧﺪﮔﯽ ﭘﺮ ﺑﺎﺭ ﻭ
ﺍﻓﺘﺨﺎﺭﺁﻣﯿﺰ ﺑﻪ ﺭﻭﺯ ﺩﻭﺍﺯﺩﻫﻢ ﻣﺎﻩ ﺟﻤﺎﺩﯼ ﺍﻵﺧﺮ ﺳﺎﻝ 906 ﻫـ ﻕ ‏( ﺳﻮﻡ
ﺟﻨﻮﺭﯼ ﺳﺎﻝ 1501 ﻡ ‏) ﺯﻧﺪﮔﯽ ﺭﺍ ﭘﺪﺭﻭﺩ ﮔﻔﺖ ﻭ ﺩﺭﻣﻨﻄﻘﮥ ﻣﺼﻼﯼ ﺷﻬﺮ
ﻫﺮﺍﺕ - ﺯﺍﺩﮔﺎﻩ ﺧﻮﺩ ﺑﻪ ﺧﺎﮎ ﺳﭙﺮﺩﻩ ﺷﺪ.
ﻧﻮﺍﯾﯽ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﮥ ﺍﺳﺎﺳﮕﺬﺍﺭ ﻣﮑﺘﺐ ﻧﻮﯾﻦ ﺩﺭ ﺷﻌﺮ ﺗﺮﮐﯽ ﻭ ﺣﺎﻣﯽ
ﺑﺰﺭﮒ ﺍﯾﻦ ﺯﺑﺎﻥ، ﺑﻠﮑﻪ ﺑﻪ ﺻﻔﺖ ﯾﮏ ﺭﺟﻞ ﺳﯿﺎﺳﯽ، ﺩﻭﻟﺘﻤﺪﺍﺭ ﻋﺎﻟﯽ ﻣﻘﺎﻡ،
ﻣﺆﺭﺥ، ﺍﺩﺑﯿﺎﺗﺸﻨﺎﺱ، ﺯﺑﺎﻥ ﺷﻨﺎﺱ، ﻣﻮﺳﯿﻘﯿﺪﺍﻥ، ﻧﻘﺎﺵ ﻭ ﻣﺼﻮﺭ ﻭ ﺷﺎﻋﺮ
ﺑﺰﺭﮒ ﻏﺰﻝ ﻭ ﻣﺜﻨﻮﯼ، ﻧﻪ ﻓﻘﻂ ﺩﺭ ﺗﺎﺭﯾﺦ ﺍﺩﺑﯿﺎﺕ ﺗﺮﮐﯽ، ﺑﻠﮑﻪ ﺩﺭ ﺗﺎﺭﯾﺦ ﺩﺍﻧﺶ
ﻭ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﺷﺮﻕ، ﺑﻪ ﺧﺼﻮﺹ ﺧﺮﺍﺳﺎﻥ ﮐﻬﻦ ﻣﻮﻗﻌﯿﺖ ﻣﻤﺘﺎﺯ ﻭ ﺑﯽ ﺑﺪﯾﻠﯽ
ﺩﺍﺭﺩ.
ﺍﻭ، ﻧﻪ ﻓﻘﻂ ﺷﺎﻋﺮ ﺷﯿﻮﺍ ﺑﯿﺎﻥ، ﺑﻠﮑﻪ ﻣﺘﻔﮑﺮﯼ ﮊﺭﻑ ﺍﻧﺪﯾﺶ ﺍﺳﺖ ﮐﻪ ﺩﺭ ﺗﻤﺎﻡ
ﻋﺮﺻﻪ ﻫﺎ ﺗﻮﺳﻦ ﺍﻧﺪﯾﺸﻪ ﺩﻭﺍﻧﺪﻩ . ﺑﻨﺎ ﺑﻪ ﻧﻮﺷﺘﮥ ﻣﺆﻟﻒ ﺩﺍﺋﺮﺓ ﺍﻟﻤﻌﺎﺭﻑ ﺗﺮﮐﯽ
" ﻗﺎﻣﻮﺱ ﺍﻻﻋﻼﻡ " ﺷﻤﺲ ﺍﻟﺪﯾﻦ ﺳﺎﻣﯽ : " ﺑﻪ ﺣﻖ ﺍﻭ ﻣﻮﺟﺪ ﻣﮑﺘﺐ ﺗﺎﺯﻩ ﺍﯼ
ﺩﺭ ﺯﺑﺎﻥ ﺗﺮﮐﯽ ﺍﺳﺖ. ﺗﺎ ﺯﻣﺎﻥ ﺍﻭ ﮐﺴﯽ ﺑﻪ ﻟﻄﺎﻓﺖ ﻭ ﻣﺘﺎﻧﺖ ﻭ ﻇﺮﺍﻓﺖ ﻭ
ﺯﯾﺒﺎﯾﯽ ﻭ ﺩﻝ ﻧﺸﯿﻨﯽ ﻭ ﻧﯿﺰ ﺍﺯ ﻧﻈﺮ ﮐﻤﯿﺖ ﺗﺎ ﺁﻥ ﻣﻘﺪﺍﺭ ﺷﻌﺮ ﻧﮕﻔﺘﻪ ﻭ ﭼﯿﺰ
ﻧﻨﻮﺷﺘﻪ ﺍﺳﺖ. ﺁﺛﺎﺭ ﺍﻭ ﺩﺭ ﺗﺮﮐﯽ ﭼﻐﺘﺎﯾﯽ ﺑﺎﺣﻔﻆ ﻟﻄﺎﻓﺖ ﻭ ﻣﺘﺎﻧﺖ ﻭ ﺍﺳﻠﻮﺏ
ﮐﻼﺳﯿﮏ ﺗﺮﮐﯽ ﺑﻪ ﺧﺼﻮﺹ ﺑﺴﯿﺎﺭ ﺍﺭﺯﻧﺪﻩ ﺍﺳﺖ ."
ﻧﻘﺶ ﻧﻮﺍﯾﯽ ﺩﺭ ﺗﮑﺎﻣﻞ ﺗﺮﮐﯽ ﭼﻐﺘﺎﯾﯽ ـ ﺍﻭﺯﺑﯿﮑﯽ ﻫﻤﭙﺎﯾﮥ ﻧﻘﺸﯽ ﺍﺳﺖ ﮐﻪ
ﺩﺍﻧﺘﻪ ﺷﺎﻋﺮ ﺑﺰﺭﮒ ﺍﯾﺘﺎﻟﯿﺎ ﺑﺎ "ﮐﻤﯿﺪﯼ ﺍﻟﻬﯽ " ﺩﺭ ﺍﺣﯿﺎﯼ ﺯﺑﺎﻥ ﺍﯾﺘﺎﻟﻮﯼ ﻭ
ﻓﺮﺩﻭﺳﯽ ﺑﺎ " ﺷﺎﻫﻨﺎﻣﮥ " ﺧﻮﺩ ﺩﺭ ﭘﯿﺸﺮﻓﺖ ﻭ ﺍﻧﮑﺸﺎﻑ ﺯﺑﺎﻥ ﻓﺎﺭﺳﯽ ﺩﺭﯼ
ﺍﯾﻔﺎ ﮐﺮﺩﻩ ﺍﻧﺪ .
ﻧﻮﺍﯾﯽ ﺑﺎ ﺁﺛﺎﺭ ﻣﺘﻌﺪﺩ ﺧﻮﺩ ﺍﺩﺑﯿﺎﺕ ﮐﻼﺳﯿﮏ ﺗﺮﮐﯽ ﺭﺍ ﺩﺭ ﺳﻄﺢ ﺍﺩﺑﯿﺎﺕ ﺟﻬﺎﻧﯽ
ﺍﺭﺗﻘﺎ ﺩﺍﺩ ﻭ ﺑﺎ ﮐﺎﺭﺑﺮﺩ ﻭﺍﮊﻩ ﻫﺎ ﻭ ﺍﺻﻄﻼﺣﺎﺕ ﻧﻮﯾﻦ، ﺍﺳﺘﻔﺎﺩﮤ ﻭﺳﯿﻊ ﻣﺎﻫﺮﺍﻧﻪ
ﺍﺯ ﻓﻮﻟﮑﻠﻮﺭ ﺧﻠﻖ ﺍﻭﺯﺑﯿﮏ ﻭ ﮐﺸﻒ ﺍﻣﮑﺎﻧﺎﺕ ﻭﺳﯿﻊ ﺍﯾﻦ ﺯﺑﺎﻥ ﺩﺭ ﺍﻓﺎﺩﮤ ﻋﻮﺍﻃﻒ
ﻟﻄﯿﻒ ﺍﻧﺴﺎﻧﯽ ﻭ ﻣﻔﺎﻫﯿﻢ ﻋﻠﻤﯽ، ﺑﻪ ﻏﻨﺎﻣﻨﺪﯼ ﺁﻥ ﺍﻓﺰﻭﺩ.
ﻗﺪﺭﺕ ﻏﺰﻟﺴﺮﺍﯾﯽ ﻧﻮﺍﯾﯽ ﺩﺭ ﺍﺷﻌﺎﺭ ﻏﻨﺎﯾﯽ ﻭﯼ ﺑﻪ ﺧﺼﻮﺹ ﭼﻬﺎﺭ ﺩﯾﻮﺍﻥ ﺗﺮﮐﯽ
ﺍﻭ ﺑﻪ ﻧﺎﻡ " ﺧﺰﺍﺋﻦ ﺍﻟﻤﻌﺎﻧﯽ " ﻭ ﺩﯾﻮﺍﻥ ﻓﺎﺭﺳﯽ ﺩﺭﯼ ﺍﻭ ﺑﻪ ﻧﺎﻡ " ﺩﯾﻮﺍﻥ ﻓﺎﻧﯽ "
ﺗﺠﻠﯽ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ. ﺍﻣﺎ ﺗﻮﺍﻧﺎﯾﯽ ﮐﻢ ﻧﻈﯿﺮ ﺍﻭﺭﺍ ﺩﺭ ﺩﺍﺳﺘﺎﻥ ﺳﺮﺍﯾﯽ ﺩﺭ ﺷﺎﻫﮑﺎﺭ
ﻓﻨﺎ ﻧﺎﭘﺬﯾﺮﺵ "ﺧﻤﺴﻪ " ﻣﯿﺘﻮﺍﻥ ﻣﺸﺎﻫﺪﻩ ﮐﺮﺩ.
ﻧﻮﺍﯾﯽ ﭘﺮﻭﺳﮥ ﺗﮑﺎﻣﻞ ﺷﻌﺮ ﺍﻭﺯﺑﯿﮑﯽ ﺭﺍ ﺩﺭ ﻗﺎﻟﺐ ﺍﻭﺯﺍﻥ ﻋﺮﻭﺿﯽ ﺳﺮﻋﺖ
ﺑﺨﺸﯿﺪ ﻭ ﺍﺯ ﺍﻭﺯﺍﻥ ﻫﺠﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﻗﺎﻟﺐ ﺍﺩﺑﯿﺎﺕ ﺷﻔﺎﻫﯽ ﻭ ﺍﺷﻌﺎﺭ ﻓﻮﻟﮑﻠﻮﺭﯼ
ﺑﻮﺩ، ﺧﻼﻗﺎﻧﻪ ﺍﺳﺘﻔﺎﺩﻩ ﻧﻤﻮﺩ ﻭ ﮐﺘﺎﺏ ﺍﺭﺯﺷﻤﻨﺪ ﺧﻮﺩ " ﻣﯿﺰﺍﻥ ﺍﻻﻭﺯﺍﻥ " ﺭﺍ ﺩﺭ
ﺯﻣﯿﻨﮥ ﺍﻭﺯﺍﻥ ﻋﺮﻭﺿﯽ ﻧﻮﺷﺖ ﻭ ﻏﺰﻝ ﺗﺮﮐﯽ ﺭﺍ ﺑﻪ ﻣﺪﺍﺭﺝ ﮐﺎﻣﻼ ﻧﻮﯾﻦ ﺍﺭﺗﻘﺎ
ﺩﺍﺩ ﻭ ﺁﻧﺮﺍ ﺍﺯ ﻧﻈﺮ ﺷﮑﻞ ﻭ ﻣﻀﻤﻮﻥ ﻏﻨﺎ ﺑﺨﺸﯿﺪ ﻭ ﺑﺎ ﮐﺎﺭﺑﺮﺩ ﮐﻠﻤﺎﺕ ﺷﺴﺘﻪ
ﻭ ﻟﻄﯿﻒ ﻭ ﺍﯾﺠﺎﺩ ﺗﺮﮐﯿﺒﻬﺎ ﻭﺍﺻﻄﻼﺣﺎﺕ ﺑﺪﯾﻊ ﻭﺍﺳﺘﻔﺎﺩﻩ ﺍﺯ ﻭﺍﮊﻩ ﻫﺎﯼ ﻋﺮﺑﯽ ﻭ
ﻓﺎﺭﺳﯽ ﺩﺭﯼ ﺑﻪ ﺷﯿﻮﮤ ﺍﺳﺘﺎﺩﺍﻧﻪ، ﻗﺪﺭﺕ ﺍﻓﺎﺩﮤ ﺯﺑﺎﻥ ﺭﺍ ﺩﺭ ﺗﻌﺒﯿﺮ ﺍﺣﺴﺎﺳﺎﺕ ﻭ
ﺗﺨﯿﻼﺕ ﺷﺎﻋﺮﺍﻧﻪ ﻭ ﻭﺻﻒ ﭘﺪﯾﺪﻩ ﻫﺎﯼ ﺯﻧﺪﮔﯽ ﻭ ﻃﺒﯿﻌﺖ ﺑﺎﻻ ﺑﺮﺩ ﻭ ﺩﺭﯾﻦ
ﺯﻣﯿﻨﻪ ﺗﻘﺮﯾﺒﺎ ﻫﻤﺎﻥ ﮐﺎﺭﯼ ﺭﺍ ﮐﺮﺩ ﮐﻪ ﺳﻌﺪﯼ ﻭ ﺣﺎﻓﻆ ﺑﺎ ﮐﺎﺭﺑﺮﺩ ﻭﺍﮊﻩ ﻫﺎﯼ
ﻋﺮﺑﯽ ﺩﺭ ﺯﺑﺎﻥ ﻓﺎﺭﺳﯽ ﺩﺭﯼ ﺍﻧﺠﺎﻡ ﺩﺍﺩﻩ ﺍﻧﺪ . ﺑﻪ ﻃﻮﺭ ﻣﺜﺎﻝ ﺳﻌﺪﯼ ﺷﯿﺮﺍﺯﯼ
ﺩﺭ ﯾﮏ ﻏﺰﻝ ﺯﯾﺒﺎﯼ ﺧﻮﺩ ﺩﺭ ﻫﺮ ﺑﯿﺖ ﺍﺯ 3 ﻟﻐﺖ ﺗﺎ 8 ﻟﻐﺖ ﺛﻘﯿﻞ ﻋﺮﺑﯽ ﺭﺍ
ﭼﻨﺎﻥ ﺍﺳﺘﺎﺩﺍﻧﻪ ﺑﻪ ﮐﺎﺭ ﺑﺮﺩﻩ ﮐﻪ ﺧﻮﺍﻧﻨﺪﻩ ﺑﻪ ﺛﻘﺎﻟﺖ ﺍﯾﻦ ﺍﻟﻔﺎﻅ ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻧﻤﯽ
ﺷﻮﺩ :
ﭼﺸﻢ ﺑﺪﺕ ﺩﻭﺭ ﺍﯼ ﺑﺪﯾﻊ ﺷﻤﺎﺋﻞ
ﻣﺎﻩ ﻣﻦ ﻭ ﺷﻤﻊ ﺟﻤﻊ ﻭ ﻣﯿﺮ ﻗﺒﺎﺋﻞ
ﺟﻠﻮﻩ ﮐﻨﺎﻥ ﻣﯿﺮﻭﯼ ﻭ ﺑﺎﺯ ﻧﯿﺎﯾﯽ
ﺳﺮﻭ ﻧﺪﯾﺪﻡ ﺑﺪﯾﻦ ﺻﻔﺖ ﻣﺘﻤﺎﺋﻞ
ﻫﺮ ﺻﻔﺘﯽ ﺭﺍ ﺩﻟﯿﻞ ﻣﻌﺮﻓﺘﯽ ﻫﺴﺖ
ﺣﺴﻦ ﺗﺮﺍ ﻗﺪﺭﺕ ﺧﺪﺍﺳﺖ ﺩﻻﺋﻞ
ﻗﺼﮥ ﻟﯿﻠﯽ ﻣﺨﻮﺍﻥ ﻭ ﻏﺼﮥ ﻣﺠﻨﻮﻥ
ﻋﻬﺪ ﺗﻮ ﻣﻨﺴﻮﺥ ﮐﺮﺩ ﺭﺳﻢ ﺍﻭﺍﺋﻞ
ﺩﻭﺭ ﺑﻪ ﺁﺧﺮ ﺭﺳﯿﺪ ﻭ ﻋﻤﺮ ﺑﻪ ﭘﺎﯾﺎﻥ
ﺷﻮﻕ ﺗﻮ ﺳﺎﮐﻦ ﻧﮕﺸﺖ ﻭ ﻣﻬﺮ ﺗﻮ ﺯﺍﺋﻞ
ﺳﻌﺪﯼ ﺍﺯﯾﻦ ﭘﺲ ﻧﻪ ﻋﺎﻗﻠﺴﺖ ﻧﻪ ﻫﺸﯿﺎﺭ
ﻋﺸﻖ ﺑﭽﺮﺑﯿﺪ ﺑﺮ ﻓﻨﻮﻥ ﻓﻀﺎﺋﻞ
ﻧﻮﺍﯾﯽ ﺍﺯ ﻋﺮﺻﮥ ﻣﺤﺪﻭﺩ ﻣﻀﻤﻮﻥ ﻏﺰﻝ ﮐﻪ ﺗﺎ ﺯﻣﺎﻥ ﺍﻭ ﻣﻌﻤﻮﻝ ﺑﻮﺩ ﻭ ﻏﺎﻟﺒﺎ
ﻓﻘﻂ ﺍﺣﺴﺎﺳﺎﺕ ﻭ ﻋﻮﺍﻃﻒ ﺷﺨﺼﯽ ﺷﺎﻋﺮ ﺭﺍ ﺍﻓﺎﺩﻩ ﻣﯿﮑﺮﺩ، ﺑﺎﻻﺗﺮ ﺭﻓﺖ ﻭ
ﭘﺪﯾﺪﻩ ﻫﺎﯼ ﺯﻧﺪﮔﯽ ﺍﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﻭﺗﺠﺎﺭﺏ ﺣﯿﺎﺗﯽ ﺧﻮﯾﺶ ﺭﺍ ﺩﺭ ﺁﻥ ﺷﺎﻣﻞ ﺳﺎﺧﺖ،
ﻏﺰﻝ ﺍﻭﺯﺑﯿﮑﯽ ﺭﺍ ﺑﺎ ﺍﻧﺪﯾﺸﻪ ﻫﺎﯼ ﻓﻠﺴﻔﯽ، ﺍﺟﺘﻤﺎﻋﯽ، ﺳﯿﺎﺳﯽ، ﺍﺧﻼﻗﯽ ﻭ
ﺗﺮﺑﯿﻮﯼ ﺩﺭ ﺁﻣﯿﺨﺖ ﻭ ﺍﺯ ﺟﻬﺖ ﻣﻀﻤﻮﻥ ﻭ ﻣﺤﺘﻮﺍ ﺍﻓﻖ ﺟﺪﯾﺪﯼ ﺩﺭ ﺑﺮﺍﺑﺮ ﺁﻥ
ﮔﺸﻮﺩ.
ﻧﻮﺍﯾﯽ ﺩﺭ ﺍﺷﻌﺎﺭ ﺧﻮﺩ ﻋﺸﻖ ﻭ ﺻﺪﺍﻗﺖ، ﺩﻭﺳﺘﯽ ﻭ ﺻﻤﯿﻤﯿﺖ، ﻋﺪﺍﻟﺖ ﻭ
ﺍﻧﺼﺎﻑ، ﻏﺮﻭﺭ ﻭ ﻣﻨﺎﻋﺖ ﻧﻔﺲ ﻭ ﺧﺼﻠﺖ ﺗﺴﻠﯿﻢ ﻧﺎﭘﺬﯾﺮﯼ ﺩﺭ ﺑﺮﺍﺑﺮ ﺑﯿﺪﺍﺩ ﻭ
ﺳﺘﻢ ﺭﺍ ﻣﯽ ﺳﺘﺎﯾﺪ، ﺧﯿﺮﻩ ﺳﺮﯼ، ﺟﻬﺎﻟﺖ، ﺳﺎﻟﻮﺱ ﻭ ﺭﯾﺎ ﺭﺍ ﻧﮑﻮﻫﺶ ﻣﯽ
ﮐﻨﺪ ﻭ ﺍﺯ ﭼﻬﺮﮤ ﺯﺍﻫﺪﺍﻥ ﺭﯾﺎﮐﺎﺭ ﭘﺮﺩﻩ ﺑﺮﻣﯿﺪﺍﺭﺩ.
ﻧﻮﺍﯾﯽ ﺩﺭ ﻭﺻﻒ ﻃﺒﯿﻌﺖ ﻭ ﺗﺼﻮﯾﺮ ﺣﺎﻻﺕ ﺭﻭﺍﻧﯽ ﺍﻧﺴﺎﻥ ﺑﻪ ﯾﺎﺭﯼ ﮐﻠﻤﺎﺕ ﺑﻪ
ﻣﺜﺎﺑﮥ ﻧﻘﺎﺷﯽ ﭼﯿﺮﻩ ﺩﺳﺖ ﻋﻤﻞ ﻣﯿﮑﻨﺪ . ﺗﺸﺒﯿﻬﺎﺕ ﻭ ﺻﺤﻨﻪ ﺳﺎﺯﯼ ﻫﺎﯼ ﺍﻭ
ﻧﻤﻮﺩﺍﺭ ﺗﻮﺍﻧﺎﯾﯽ ﺷﮕﻔﺖ ﺍﻧﮕﯿﺰ ﺍﻭ ﺩﺭﯾﻦ ﺯﻣﯿﻨﻪ ﺍﺳﺖ.
ﮐﻮﯾﺪﯼ ﻗﻮﯾﺎﺵ ﺍﻭﺗﯿﺪﻩ ﻇﻠﻤﺖ ﺗﻮﻧﯽ
ﺍﻭﭼﺘﯽ ﻫﻮﺍ ﺍﻭﺯﺭﻩ ﻧﺠﻮﻡ ﺍﻭﭼﻘﻮﻧﯽ
ﺣﯿﺮﺓ ﺍﻻﺑﺮﺍﺭ، " ﺧﻤﺴﻪ "
ﯾﻌﻨﯽ ﻇﻠﻤﺖ ﺷﺐ ﺩﺭ ﺁﺗﺶ ﺧﻮﺭﺷﯿﺪ ﺳﻮﺧﺖ ﻭ ﺷﺮﺍﺭﻩ ﻫﺎﯼ ﺳﺘﺎﺭﮔﺎﻥ ﺩﺭ ﻫﻮﺍ
ﭘﺮﯾﺪﻧﺪ.
ﺩﺭ ﻭﺻﻒ ﻃﺒﯿﻌﺖ :
ﻫﺮ ﻏﻨﭽﮥ ﻻﻟﻪ ﺣﻘﮥ ﻟﻌﻞ
ﺁﭼﯿﻠﺴﻪ ﻟﻮﺍﺩﻩ ﺷﻘﮥ ﻟﻌﻞ
ﭼﻮﻥ ﺑﺮﮔﯽ ﺗﻮﺷﺎﺭﮔﺎ ﻣﯿﻞ ﻗﯿﻠﺪﯼ
ﺑﻐﺮﯼ ﻗﺮﺍ ﺩﺷﺖ ﺍﻭﺯﻩ ﯾﺎﯾﯿﻠﺪﯼ
ﺩﺷﺖ ﺍﻭﺯﺭﻩ ﮐﻪ ﺳﯿﺮ ﺍﻭﻟﻮﺭ ﺻﺒﺎﻏﻪ
ﺑﻐﺮﯼ ﻗﺮﺍﻟﺮ ﺍﻭﭼﺎﺭ ﻫﻮﺍﻏﻪ
ﻟﯿﻠﯽ ﻭ ﻣﺠﻨﻮﻥ، "ﺧﻤﺴﻪ "
ﺩﺭﯾﻦ ﺷﻌﺮ ﮐﻪ ﺍﺯ ﺩﺍﺳﺘﺎﻥ ﻟﯿﻠﯽ ﻭ ﻣﺠﻨﻮﻥ ﺧﻤﺴﻪ ﺍﻗﺘﺒﺎﺱ ﺷﺪﻩ، ﺷﺎﻋﺮ
ﺑﺮﮔﻬﺎﯼ ﻻﻟﻪ ﺭﺍ ﺩﺭ ﻓﺼﻞ ﺑﻬﺎﺭ ﺑﻪ " ﺑﻐﺮﯼ ﻗﺮﻩ " ﯾﻌﻨﯽ ﺳﯿﺎﻩ ﺳﯿﻨﻪ ﮐﻪ ﻧﻮﻋﯽ
ﮔﻨﺠﺸﮏ ﺍﺳﺖ ﺗﺸﺒﯿﻪ ﻣﯿﮑﻨﺪ ﻭ ﺭﯾﺰﺵ ﺑﺮﮔﻬﺎﯼ ﻻﻟﻪ ﺭﺍ ﺩﺭ ﻫﻨﮕﺎﻡ ﻭﺯﺵ ﺑﺎﺩ
ﻣﻼﯾﻢ ﺑﻪ ﭘﺮﻭﺍﺯ ﮔﺮﻭﻩ ﮔﻨﺠﺸﮑﺎﻥ ﺳﯿﺎﻩ ﺳﯿﻨﻪ ﺩﺭ ﺩﺷﺖ ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﻣﯿﺴﺎﺯﺩ .
ﻧﻮﺍﯾﯽ ﺍﻭﻟﯿﻦ ﺧﻤﺴﮥ ﺗﺮﮐﯽ ﺭﺍ ﺑﻪ ﺭﺷﺘﮥ ﻧﻈﻢ ﮐﺸﯿﺪ ﮐﻪ ﺷﺎﻫﮑﺎﺭﯼ ﺑﯽ ﻧﻈﯿﺮ
ﺩﺭ ﻣﺠﻤﻮﻉ ﺍﺩﺑﯿﺎﺕ ﺗﺮﮐﯽ ﻭ ﺩﺳﺖ ﺍﻭﺭﺩﯼ ﺑﺰﺭﮒ ﺩﺭ ﺗﺎﺭﯾﺦ ﺍﺩﺑﯿﺎﺕ ﺁﺳﯿﺎﯼ
ﻣﺮﮐﺰﯼ ﻣﯿﺒﺎﺷﺪ .
ﻇﻬﯿﺮ ﺍﻟﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﺎﺑﺮ ﮔﻔﺘﻪ ﺑﻮﺩ : " ﻋﻠﯿﺸﯿﺮ ﺑﯿﮏ ﻧﻈﯿﺮﯼ ﯾﻮﻕ ﮐﯿﺸﯽ ﺍﯾﺮﺩﯼ .
ﺗﺮﮐﯽ ﺗﯿﻞ ﺑﯿﻠﻪ ﺗﺎ ﺷﻌﺮ ﺍﯾﺘﯿﺐ ﺗﻮﺭﻟﺮ، ﻫﯿﭻ ﮐﯿﻢ ﺍﻧﭽﻪ ﮐﻮﺏ ﻭ ﺧﻮﺏ ﺍﯾﺘﻘﺎﻥ
ﺍﯾﻤﺲ " ﯾﻌﻨﯽ ﻋﻠﯿﺸﯿﺮ ﺑﯿﮏ ﺷﺨﺺ ﺑﯽ ﻧﻈﯿﺮﯼ ﺑﻮﺩ .ﺍﺯ ﺯﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺯﺑﺎﻥ
ﺗﺮﮐﯽ ﺷﻌﺮ ﺳﺮﻭﺩﻩ ﺍﻧﺪ، ﻫﯿﭻ ﮐﺲ ﺑﯿﺸﺘﺮ ﻭ ﺑﻬﺘﺮ ﺍﺯ ﺍﻭ ﻧﮕﻔﺘﻪ ﺍﺳﺖ .
ﺧﻼﺻﻪ ﻋﻠﯿﺸﯿﺮ ﻧﻮﺍﯾﯽ ﺑﺎﮐﻮﻫﯽ ﺍﺯ ﺗﺎﻟﯿﻔﺎﺕ ﻭ ﺳﺮﻭﺩﻩ ﻫﺎﯼ ﺧﻮﯾﺶ ﻣﺮﻭﺝ ﻭ
ﺳﺘﺎﺭﮤ ﺭﻫﻨﻤﺎﯼ ﺍﺩﺑﯿﺎﺕ ﮐﻼﺳﯿﮏ ﺍﻭﺯﺑﯿﮏ ﺍﺳﺖ ﻭ ﺑﺎ ﺳﺤﺮ ﮐﻼﻡ ﻭ ﺷﺨﺼﯿﺖ
ﻣﺤﺒﻮﺏ ﻭ ﭼﻨﺪ ﺑﻌﺪﯼ ﺧﻮﯾﺶ ﺗﺎﮐﻨﻮﻥ ﻫﻢ ﻣﻨﺒﻊ ﺍﻟﻬﺎﻡ ﺷﺎﻋﺮﺍﻥ ﻭ ﺳﺨﻦ ﭘﺮﺩﺍﺯﺍﻥ
ﻣﯿﺒﺎﺷﺪ . ﺍﻭ ﺑﻌﺪ ﺍﺯ ﻓﻴﻼﻟﻮﮒ ﺑﺰﺭﮒ ﺷﻴﺦ ﻣﺤﻤﻮﺩ ﮐﺎﺷﻐﺮﯼ ﻣﺆﻟﻒ ‏« ﺩﻳﻮﺍﻥ
ﻟﻐﺎﺕ ﺍﻟﺘﺮﮎ ‏» ﺩﺭ ﺯﺑﺎﻥ ﻋﺮﺑﯽ، ﺑﺰﺭﮔﺘﺮﻳﻦ ﺣﺎﻣﯽ ﺯﺑﺎﻥ ﺗﻮﺭﮐﯽ ﺍﺳﺖ ﻭ
ﺑﺎﻧﻮﺷﺘﻦ ﺭﺳﺎ ﻟﮥ ‏« ﻣﺤﺎﮐﻤﺔ ﺍﻟﻠﻐﺘﻴﻦ ‏» ﮐﺴﺎﻧﯽ ﺭﺍ ﮐﻪ ﻣﺪﻋﯽ ﺑﻮﺩﻧﺪ ﺩﺭﺯﺑﺎﻥ
ﺗﻮﺭﮐﯽ ﺍﻳﺠﺎﺩ ﺁﺛﺎﺭ ﺑﺰﺭﮒ ﺍﻣﮑﺎﻥ ﻧﺪﺍﺭﺩ، ﺑﺎ ﭘﺎﺳﺦ ﻫﺎﯼ ﻋﻠﻤﯽ ﺧﺎﻣﻮﺵ ﺳﺎﺧﺖ
ﻭﺑﺎ ﺳﺮﺍﻳﺶ ﭼﻬﺎﺭ ﺩﻳﻮﺍﻥ ‏« ﺧﺰﺍ ﺋﻦ- ﺍﻟﻤﻌﺎﻧﯽ ‏» ﻭ ﺷﺎﻩ ﺍﺛﺮ ﺧﻮﺩ ‏«ﺧﻤﺴﻪ ‏»
ﺩﺭﺯﺑﺎﻥ ﺗﻮﺭﮐﯽ ﺁﺑﺪﮤ ﺍﺩﺑﯽ ﻋﻈﻴﻤﯽ ﺑﻪ ﻭﺟﻮﺩ ﺁﻭﺭﺩ. ﺍﻭ ﺑﺎﮔﺬﺷﺖ ﺯﻣﺎﻥ ﻣﺎﻧﻨﺪ
ﻫﺮﯾﮏ ﺍﺯ ﺷﺎﻋﺮﺍﻥ ﻭ ﻣﺘﻔﮑﺮﺍﻥ ﺑﺰﺭﮒ ﺩﯾﮕﺮ ﺟﻬﺎﻥ ﺑﻬﺘﺮ ﻭ ﺑﯿﺸﺘﺮ ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ
ﺧﻮﺍﻫﺪ ﺷﺪ ﻭ ﺁﺛﺎﺭ ﺍﻭ ﺩﺭ ﮔﻨﺠﯿﻨﮥ ﺑﺰﺭﮒ ﺍﺩﺑﯿﺎﺕ ﺟﻬﺎﻥ ﺟﺎﯾﮕﺎﻩ ﺧﺎﺹ ﻭ ﺷﺎﯾﺴﺘﮥ
ﺧﻮﯾﺶ ﺭﺍ ﺑﻪ ﺩﺳﺖ ﺧﻮﺍﻫﺪ ﺍﻭﺭﺩ.
ﺑﺪﻭﻥ ﺗﺮﺩﯾﺪ، ﻧﻮﺍﻳﻲ ﺍﺳﺘﺎﺩ ﻣﺴﻠﻢ ﺷﻌﺮ ﻭ ﺍﺩﺏ ﺩﺭ ﻫﺮﺩﻭ ﺯﺑﺎﻥ ﺑﻮﺩ . ﺑﻪ ﻗﻮﻝ
ﺩﻭﮐﺘﻮﺭ ﺫﺑﯿﺢ ﺍﻟﻠﻪ ﺻﻔﺎ ﺩﺭﺻﻔﺤﮥ 148 ﮐﺘﺎﺏ ‏« ﺗﺎﺭﯾﺦ ﺍﺩﺑﯿﺎﺕ ﺩﺭﺍﯾﺮﺍﻥ‏» ،
"ﻧﻮﺍﯾﯽ ﺑﺰﺭﮔﺘﺮﯾﻦ ﮐﺴﯽ ﺍﺳﺖ ﮐﻪ ﺷﻌﺮ ﺗﻮﺭﮐﯽ ﺭﺍ ﺑﻪ ﺣﺪ ﺍﻋﻼﯼ ﮐﻤﺎﻝ
ﺭﺳﺎﻧﯿﺪﻩ ﻭﺗﻮﺍﻧﺴﺘﻪ ﺑﻪ ﻫﻤﻪ ﺍﻧﻮﺍﻉ ﺷﻌﺮ ﻓﺎﺭﺳﯽ ﺍﺯ ﻣﺜﻨﻮﯼ ﻭ ﻗﺼﯿﺪﻩ ﻭﻏﺰﻝ
ﻭﻏﯿﺮﻩ ﺷﻌﺮ ﺗﺮﮐﯽ ﺑﺴﺮﺍﯾﺪ ."
ﺍﻭ ﺩﺭ ﺍﺷﻌﺎﺭ ﻓﺎﺭﺳﯽ ﺩﺭﯼ " ﻓﺎﻧﯽ " ﺗﺨﻠﺺ ﺩﺍﺭﺩ ﻭ ﺑﺎ ﺩﯾﻮﺍﻥ ﻓﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﺩﺍﺭﺍﯼ
ﺑﯿﺶ ﺍﺯ 6000 ﺑﯿﺖ ﻣﯿﺒﺎﺷﺪ ﻭ ﺑﺎ ﺑﯿﺶ ﺍﺯ ﯾﺎﺯﺩﻩ ﻗﺼﯿﺪﮤ ﺧﻮﺩ ﺩﺭ ﺗﺎﺭﯾﺦ
ﺍﺩﺑﯿﺎﺕ ﻓﺎﺭﺳﯽ ﺩﺭﯼ ﻧﻘﺶ ﻣﺎﻧﺪﮔﺎﺭﯼ ﺍﺯ ﺧﻮﺩ ﺑﺠﺎ ﮔﺬﺍﺷﺘﻪ ﺍﺳﺖ.
ﻋﻠﻴﺸﻴﺮ ﻧﻮﺍﻳﻲ ﻭ ﺩﻭﺳﺖ ﻭ ﻣﺮﺷﺪ ﺍﻭ ﻣﻮﻻﻧﺎ ﻋﺒﺪﺍﻟﺮﺣﻤﻦ ﺟﺎﻣﯽ ﻣﻤﺜﻞ ﺩﻭﺳﺘﯽ
ﻓﺎﺭﺳﯽ ﺯﺑﺎﻧﺎﻥ ﻭ ﺗﻮﺭﮐﯽ ﺯﺑﺎﻧﺎﻥ ﺧﺮﺍﺳﺎﻥ ﻭ ﺗﺮﮐﺴﺘﺎﻥ ﺑﻮﺩﻧﺪ ﻭﻋﻨﻌﻨﮥ ﺍﻧﺸﺎﺩ
ﺷﻌﺮ ﺩﺭ ﻫﺮﺩﻭ ﺯﺑﺎﻥ ﺭﺍ ﺗﺸﻮﯾﻖ ﻭ ﺗﺮﻏﻴﺐ ﻣﻴﮑﺮﺩﻧﺪ.
ﺟﺎ ﻣﯽ ﺑﻌﻀﺎ ﺍﺑﻴﺎﺗﯽ ﺑﻪ ﺗﻮﺭﮐﯽ ﻧﻴﺰ ﻣﯽ ﺳﺮﻭﺩ . ﺩﻭ ﻏﺰﻝ ﻣﻠﻤﻊ ﺍﺯﺍﻭ ﺑﺠﺎ
ﻣﺎﻧﺪﻩ ﻭ ﻣﺎ ﺩﻭ ﺑﻴﺖ ﺍﺯ ﻳﮏ ﻏﺰﻟﺶ ﺭﺍ ﺩﺭﻳﻦ ﺟﺎ ﺫﮐﺮ ﻣﻴﮑﻨﻴﻢ :
ﺍﯼ ﻟﺒﺖ ﭘﺮ ﺧﻨﺪﻩ ﻭ ﭼﺸﻢ ﺳﻴﺎﻫﺖ ﻣﺴﺖ ﺧﻮﺍﺏ
ﺍﻳﮑﮑﯽ ﺯﻟﻔﻴﻨﮓ ﺁﺭﻩ ﺳﻴﺪﻩ ﺁﯼ ﻳﻮﺯﻳﻨﮓ ﺩﻭﺭ ﺁﻓﺘﺎﺏ
ﻣﺴﺘﯽ ﻣﯽ ﻣﻴﮑﻨﺪ ﺭﻭﯼ ﺗﺮﺍ ﻏﺮﻕ ﻋﺮﻕ
ﺑﺎﺩﻩ ﺍﻳﭽﺴﻨﮓ ﺗﻮﮐﻴﻠﻮ ﺍﻳﮑﮑﯽ ﻗﻴﺰﻳﻞ ﻳﻮﺯ ﺩﻳﻦ ﮔﻼﺏ
ﺷﺎﺩﺭﻭﺍﻥ ﺍﺳﺘﺎﺩ ﻋﻠﯽ ﺍﺻﻐﺮ ﺣﮑﻤﺖ ﺩﺍﻧﺸﻤﻨﺪ ﺍﯾﺮﺍﻧﯽ ﮐﻪ ﺩﺭ ﻣﺮﺍﺳﻢ ﭘﺮﺷﮑﻮﻩ
ﭘﺎﻧﺼﺪﻣﯿﻦ ﺳﺎﻝ ﺗﻮﻟﺪ ﻧﻮﺍﯾﯽ ﺑﻪ ﺩﻋﻮﺕ ﺟﻤﻬﻮﺭﯼ ﺍﻭﺯﺑﯿﮑﺴﺘﺎﻥ ﺩﺭ ﺷﻬﺮ ﺗﺎﺷﮑﻨﺪ
ﺍﺷﺘﺮﺍﮎ ﻧﻤﻮﺩﻩ ﺑﻮﺩ، ﻃﯽ ﮔﺰﺍﺭﺵ ﻣﺸﺮﻭﺡ ﻭ ﻣﻔﺼﻠﯽ ﺍﺯﯾﻦ ﺟﺸﻦ ﺷﮑﻮﻫﻤﻨﺪ
ﮐﻪ ﺩﺭ ﺷﻤﺎﺭﮤ 4 ﺳﺎﻝ ﭼﻬﺎﺭﻡ ﻣﺎﻫﻨﺎﻣﮥ " ﭘﯿﺎﻡ ﻧﻮ " ﺑﻪ ﻧﺸﺮ ﺭﺳﺎﻧﺪﻩ ﺑﻮﺩ،
ﯾﺎﺩﺁﻭﺭ ﻣﯽ ﺷﻮﺩ ﮐﻪ ﻋﻠﯿﺸﯿﺮ ﻧﻮﺍﯾﯽ ﺭﺍ ﻗﻮﻡ ﺍﻭﺯﺑﯿﮏ ﭘﺲ ﺍﺯ ﭘﺎﻧﺼﺪ ﺳﺎﻝ ﺑﻪ
ﺧﺎﻃﺮ ﻓﻠﺴﻔﮥ ﺑﻠﻨﺪ ﻭ ﺩﺍﻧﺶ ﮊﺭﻑ ﻭ ﺗﺤﻘﯿﻘﺎﺕ ﺩﻗﯿﻖ ﻭ ﺍﻓﮑﺎﺭ ﻋﻤﯿﻖ ﺍﻭ ﺗﺠﻠﯿﻞ
ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ . ﺧﻮﺩ ﺍﻭ ﺩﺭ ﺑﺎﺏ ﺍﺷﻌﺎﺭ ﻓﺎﺭﺳﯽ ﻭ ﺗﺮﮐﯽ ﺧﻮﯾﺶ ﻗﻄﻌﻪ ﺍﯼ ﺩﺍﺭﺩ
ﮐﻪ ﺷﺎﯾﺴﺘﮥ ﺫﮐﺮ ﻭ ﻗﺎﺑﻞ ﺍﻣﻌﺎﻥ ﻧﻈﺮ ﺍﺳﺖ. ﻣﯽ ﮔﻮﯾﺪ :
‏« ﻣﻌﻨﯽ ﺷﯿﺮﯾﻦ ﻭ ﺭﻧﮕﯿﻨﻢ ﺑﻪ ﺗﺮﮐﯽ ﺑﯿﺤﺪ ﺍﺳﺖ
ﻓﺎﺭﺳﯽ ﻫﻢ ﻟﻌﻞ ﻭ ﺩﺭﻫﺎﯼ ﺛﻤﯿﻦ ﮔﺮ ﺑﻨﮕﺮﯼ
ﮔﻮﯾﯿﺎ ﺩﺭ ﺭﺍﺳﺖ ﺑﺎﺯﺍﺭ ﺳﺨﻦ ﺑﮕﺸﺎﺩﻩ ﺍﻡ
ﯾﮏ ﻃﺮﻑ ﺩﮐﺎﻥ ﻗﻨﺎﺩﯼ ﻭ ﯾﮏ ﺳﻮ ﺯﺭﮔﺮﯼ "
ﺣﮑﯿﻢ ﺷﺎﻩ ﻣﺤﻤﺪ ﻗﺰﻭﯾﻨﯽ ﻣﺘﺮﺟﻢ ﻣﺠﺎﻟﺲ ﺍﻟﻨﻔﺎﺋﺲ ﻋﻠﯿﺸﯿﺮ ﻧﻮﺍﯾﯽ ﮐﻪ ﺑﯿﺴﺖ
ﻭ ﯾﮏ ﺳﺎﻝ ﭘﺲ ﺍﺯ ﺍﻭ ﺑﻪ ﺗﺮﺟﻤﮥ ﺍﯾﻦ ﺍﺛﺮ ﺩﺳﺖ ﺯﺩﻩ، ﺩﺭﺷﺮﺡ ﺣﺎﻝ ﺍﻣﯿﺮ ﭼﻨﯿﻦ
ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺍﺳﺖ : ..." ﻭﮐﻤﺎﻝ ﻗﺪﺭﺕ ﺑﺮ ﺷﻌﺮ ﻓﺎﺭﺳﯽ ﻭ ﺗﺮﮐﯽ ﺩﺍﺷﺘﻪ، ﻭﻟﯿﮑﻦ
ﺧﺎﻃﺮ ﻋﺎﻃﺮﺵ ﺑﻪ ﺗﺮﮐﯽ ﮔﻔﺘﻦ ﺑﯿﺸﺘﺮ ﺍﻓﺘﺎﺩﻩ ﻭ ﺧﻤﺴﮥ ﺗﺮﮐﯽ ﺍﻭ ﻣﺸﻬﻮﺭ
ﺍﺳﺖ ﻭ ﻗﺮﯾﺐ ﺳﯽ ﻫﺰﺍﺭ ﺑﯿﺖ ﺧﻮﺏ ﺍﺳﺖ ﻭ ﮐﺴﯽ ﺷﻌﺮ ﺗﺮﮐﯽ ﺑﻬﺘﺮ ﺍﺯ ﺍﻭ
ﻧﮕﻔﺘﻪ ﻭ ﮔﻮﻫﺮ ﻧﻈﻢ ﺑﻬﺘﺮ ﺍﺯ ﺍﻭ ﻧﺴﻔﺘﻪ ".
ﺩﮐﺘﻮﺭﺭﮐﻦ ﺍﻟﺪﯾﻦ ﻫﻤﺎﯾﻮﻥ ﻓﺮﺥ ﻣﺤﻘﻖ ﺍﯾﺮﺍﻧﯽ ﮐﻪ ‏« ﺩﯾﻮﺍﻥ ﺍﻣﯿﺮ ﻧﻈﺎﻡ ﺍﻟﺪﯾﻦ
ﻋﻠﯿﺸﯿﺮ ﻧﻮﺍﯾﯽ "ﻓﺎﻧﯽ " ‏» ﺭﺍ ﺑﺎ ﻣﻘﺪﻣﻪ ﺍﯼ ﻋﺎﻟﻤﺎﻧﻪ ﺩﺭﺳﺎﻝ 1375 ﺑﻪ ﻃﺒﻊ
ﺭﺳﺎﻧﺪﻩ ﻣﯽ ﮔﻮﯾﺪ ﮐﻪ : ﺍﻣﯿﺮ ﻋﻠﯿﺸﯿﺮﭘﺲ ﺍﺯ ﻓﺮﺍﻍ ﺍﺯ ﺗﺤﺼﯿﻞ ﺑﺎ ﮔﺬﺷﺖ ﺍﻧﺪﮎ
ﺯﻣﺎﻧﯽ ﺩﺭ ﺳﻦ 35 ﺳﺎﻟﮕﯽ ﺍﺯ ﺳﻤﺮﻗﻨﺪ ﺑﻪ ﻫﺮﺍﺕ ﺭﻓﺘﻪ ﻭ ﻣﺪﺕ 30 ﺳﺎﻝ ﺗﺎ
906 ﻫـ ﻕ ﺩﺭ ﺩﺳﺘﮕﺎﻩ ﺳﻠﻄﺎﻥ ﺣﺴﯿﻦ ﻣﯿﺮﺯﺍ ﺑﻪ ﺷﻐﻞ ﺩﯾﻮﺍﻧﯽ ﺍﺷﺘﻐﺎﻝ
ﺩﺍﺷﺘﻪ، ﺩﺭ ﻃﯽ ﺍﯾﻦ ﺳﯽ ﺳﺎﻝ ﺗﻮﻓﯿﻖ ﯾﺎﻓﺘﻪ ﺍﺳﺖ، ﺑﯿﺶ ﺍﺯ ﺷﺼﺖ ﻫﺰﺍﺭ
‏( 60000 ‏) ﺑﯿﺖ ﺷﻌﺮ ﺑﺴﺮﺍﯾﺪ ﻭ ﺳﯽ ﺟﻠﺪ ﺁﺛﺎﺭ ﻣﻨﺜﻮﺭ ﻭ ﻣﻨﻈﻮﻡ ﺗﺎﻟﯿﻒ ﻭ
ﺗﺼﻨﯿﻒ ﮐﻨﺪ. ﺍﻭ ﻣﯽ ﺍﻓﺰﺍﯾﺪ : ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﺍﯾﻨﮑﻪ ﺍﻣﯿﺮ ﻋﻠﯿﺸﯿﺮ ﺩﺭ ﺗﻤﺎﻡ ﺍﯾﻦ
ﺳﯽ ﺳﺎﻝ ﺑﻪ ﮐﺎﺭ ﺩﯾﻮﺍﻧﯽ ﺍﺷﺘﻐﺎﻝ ﺩﺍﺷﺘﻪ، ﻣﯽ ﺗﻮﺍﻥ ﺑﻪ ﻫﻤﺖ ﻭ ﭘﺸﺘﮑﺎﺭ ﻭ
ﻋﻼﻗﮥ ﺍﻭ ﺑﻪ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻭ ﺍﺩﺏ ﭘﯽ ﺑﺮﺩ ﻭ ﺷﺎﯾﺴﺘﻪ ﺍﺳﺖ ﺍﻭﺭﺍ ﯾﮑﯽ ﺍﺯ
ﭘﺮﮐﺎﺭﺗﺮﯾﻦ ﺩﺍﻧﺸﻤﻨﺪﺍﻥ ﻭ ﺳﺨﻨﻮﺭﺍﻥ ﺑﻪ ﺣﺴﺎﺏ ﺁﻭﺭﯾﻢ .
ﺩﻭﮐﺘﻮﺭ ﻫﻤﺎﯾﻮﻥ ﻓﺮﺥ ﭘﺲ ﺍﺯ ﺑﺮﺭﺳﯽ ﺁﺛﺎﺭ ﻧﻮﺍﯾﯽ ﺑﻪ ﺍﯾﻦ ﻧﺘﯿﺠﻪ ﻣﯿﺮﺳﺪ ﮐﻪ
ﺍﻭ ﺳﺒﮏ ﺧﺮﺍﺳﺎﻧﯽ ﺭﺍ ﺑﺎﺳﺒﮏ ﻋﺮﺍﻗﯽ ﻭ ﺳﺒﮏ ﻫﺮﺍﺕ ﺑﻪ ﺷﯿﻮﮤ ﺧﺎﺻﯽ ﺩﺭﻫﻢ
ﺁﻣﯿﺨﺘﻪ ﻭ ﺍﺧﺘﻼﻁ ﺍﯾﻦ ﺳﻪ ﺳﺒﮏ ﮐﻪ ﻧﻤﺎﯾﻨﺪﮤ ﺳﻪ ﻧﻮﻉ ﻃﺮﺯ ﺗﻔﮑﺮ ﻭ ﺍﻧﺪﯾﺸﻪ ﻭ
ﺗﺨﯿﻞ ﺍﺳﺘﻨﺪ، ﺩﺭ ﻓﺎﺻﻠﮥ ﭘﻨﺠﺎﻩ ﺳﺎﻝ ﺍﺳﺎﺱ ﻭ ﺳﺮﻣﺎﯾﮥ ﺳﺒﮑﯽ ﺷﺪﻩ ﺍﺳﺖ ﮐﻪ
ﺑﻪ ﻏﻠﻂ ﺁﻥ ﺭﺍ ﻫﻨﺪﯼ ﻣﯽ ﺧﻮﺍﻧﻨﺪ. ﺍﻭ ﺗﻮﺿﯿﺢ ﻣﯽ ﺩﻫﺪ ﮐﻪ ﭘﺲ ﺍﺯ ﺍﻧﺘﻘﺎﻝ ﭘﯽ
ﺩﺭﭘﯽ ﻗﺪﺭﺕ، ﮔﺮﻭﻫﯽ ﺍﺯ ﺩﺍﻧﺸﻤﻨﺪﺍﻧﯽ ﮐﻪ ﺩﺭ ﻫﺮﺍﺕ ﻣﯽ ﺯﯾﺴﺘﻪ ﺍﻧﺪ ﻣﺘﻮﺟﻪ
ﺩﺭﺑﺎﺭ ﺑﺎﺑﺮ ﻭ ﺍﺭﻏﻮﻥ ﺷﺎﻩ ﺷﺪﻩ ﺑﻪ ﻗﻨﺪﻫﺎﺭ ﻭ ﺗﺘﻪ ﺭﻫﺴﭙﺎﺭ ﮔﺮﺩﯾﺪﻩ ﺍﻧﺪ "ﻭ
ﻃﺮﺯ ﻭ ﺭﻭﺷﯽ ﺭﺍ ﮐﻪ ﺍﻣﯿﺮ ﻋﻠﯿﺸﯿﺮ ﻭ ﺷﻌﺮﺍﯼ ﭘﯿﺮﻭ ﺍﻭ ﺑﻨﯿﺎﻥ ﮔﺬﺍﺷﺘﻪ ﺍﻧﺪ
ﻧﺸﺮ ﺩﺍﺩﻩ ﻭ ﺩﺭ ﺗﻌﻤﯿﻢ ﺁﻥ ﮐﻮﺷﯿﺪﻩ ﺍﻧﺪ ﻭ ﭼﻮﻥ ﺷﻌﺮﺍﯼ ﻓﺎﺭﺳﯽ ﺯﺑﺎﻥ ﺩﺭ ﻫﻨﺪ
ﭘﯿﺮﻭ ﺁﻧﺎﻥ ﺷﺪﻧﺪ، ﺍﯾﻦ ﺳﺒﮏ ﺑﻪ ﻫﻨﺪﯼ ﻧﺎﻣﮕﺬﺍﺭﯼ ﺷﺪ . ﺑﻪ ﻫﺮ ﺣﺎﻝ ﻏﺰﻟﯿﺎﺕ
ﻓﺎﻧﯽ ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ ﻧﻤﻮﻧﮥ ﺍﯾﻦ ﺳﺒﮏ ﺍﺳﺖ ." ﺍﻭ ﯾﮏ ﺗﻌﺪﺍﺩ ﺍﺑﯿﺎﺕ ﻓﺎﻧﯽ ﺭﺍ ﮐﻪ ﻣﺒﯿﻦ
ﺍﯾﻦ ﺳﺒﮏ ﻣﯿﺪﺍﻧﺪ ﺫﮐﺮ ﻣﯿﮑﻨﺪ ﻭ ﻣﺎ ﺑﺮﺧﯽ ﺍﺯ ﺁﻧﻬﺎ ﺭﺍ ﻣﯽ ﺁﻭﺭﯾﻢ :
ﺍﺯﺧﯿﺎﻝ ﺁﻥ ﻣﯿﺎﻥ ﻓﮑﺮ ﻣﺤﺎﻟﯽ ﺩﺍﺷﺘﻢ
ﺑﻮﺩ ﺍﮔﺮ ﭼﻪ ﺑﺲ ﻣﺤﺎﻝ ﺍﻣﺎ ﺧﯿﺎﻟﯽ ﺩﺍﺷﺘﻢ
ــــــــ
ﺷﺐ ﻏﻢ ﺍﺧﺘﺮ ﺍﺷﮑﻢ ﻧﯿﺎﻣﺪ ﺩﺭ ﺣﺴﺎﺏ ﺍﺭ ﭼﻪ
ﮐﻪ ﺷﺐ ﺗﺎ ﺭﻭﺯ ﺍﺧﺘﺮ ﻣﯽ ﺷﻤﺎﺭﺩ ﭼﺸﻢ ﺑﯿﺪﺍﺭﻡ
ـــــــــ
ﻓﺮﺍﺯ ﺳﺒﺰﻩ ﻫﺮ ﺳﻮ ﻻﻟﮥ ﺭﻋﻨﺎ ﺯﺑﺴﯿﺎﺭﯼ
ﺑﻮﺩ ﭼﻮﻥ ﺍﺑﺮ ﺷﻨﮑﺮﻓﯽ ﺑﻪ ﺭﻭﯼ ﭼﺮﺥ ﺯﻧﮕﺎﺭﯼ
ﻭ ﯾﺎ ﮔﺴﺘﺮﺩﻩ ﺑﻬﺮ ﺑﺰﻡ ﮔﻞ ﻓﺮﺵ ﺯﻣﺮﺩ ﮔﻮﻥ
ﺑﻪ ﺭﻭﯼ ﻓﺮﺵ ﺑﺮﭘﺎ ﮐﺮﺩﻩ ﺷﺎﺩﺭﻭﺍﻥ ﮔﻠﻨﺎﺭﯼ
ﻟﻄﺎﻓﺖ ﺑﯿﻦ ﮐﻪ ﺩﺭ ﺁﯾﯿﻨﻪ ﮔﻮﻥ ﺩﺭﯾﺎﯼ ﺍﺧﻀﺮ ﻓﺎﻡ
ﻫﻤﻪ ﻋﮑﺲ ﺷﻔﻖ ﺭﺍ ﻣﯽ ﺯﻧﺪ ﻻﻑ ﻧﻤﻮﺩﺍﺭﯼ
ﻭﺩﻩ ﻫﺎ ﻧﻤﻮﻧﮥ ﺩﯾﮕﺮ .
ﺍﻭ ﻋﻼﻭﻩ ﻣﯿﮑﻨﺪ ﮐﻪ ﺩﺭ ﺁﺛﺎﺭ ﻓﺎﻧﯽ ﺍﻓﮑﺎﺭ ﻭ ﺗﺨﯿﻼﺕ ﻭ ﺗﺸﺒﯿﻬﺎﺗﯽ ﮐﻪ ﺑﻌﺪﻫﺎ
ﺑﻪ ﻃﻮﺭ ﻭﻓﻮﺭ ﻭ ﺑﻪ ﺣﺪ ﺷﯿﺎﻉ ‏( ﺷﺎﯾﺪ ﺍﺷﺒﺎﻉ – ﺝ ‏) ﺗﺎﺳﺮﺣﺪ ﺍﺑﻬﺎﻡ ﻭﺍﯾﻬﺎﻡ ﻭ
ﺗﻌﻘﯿﺪ ﺩﺭ ﺁﺛﺎﺭ ﮔﻮﯾﻨﺪﮔﺎﻥ ﻫﻨﺪﯼ ﺩﯾﺪﻩ ﻣﯽ ﺷﻮﺩ ﺑﻪ ﺻﻮﺭﺕ ﺍﺑﺘﺪﺍﯾﯽ ﺁﻣﺪﻩ
ﺍﺳﺖ.
ﺍﻣﯿﺮ ﺩﻭﻟﺘﺸﺎﻩ ﺑﻦ ﻋﻼﺅﺍﻟﺪﻭﻟﻪ ﺑﺨﺘﯽ ﺷﺎﻩ ﺳﻤﺮﻗﻨﺪﯼ "ﻣﺆﻟﻒ ﺗﺬﮐﺮﺓ ﺍﻟﺸﻌﺮﺍ "
ﮐﻪ ﻗﺼﯿﺪﻩ ﺍﯼ ﻣﻠﻤﻊ ﺩﺭ ﺯﺑﺎﻥ ﺗﺮﮐﯽ ﻭ ﻓﺎﺭﺳﯽ ﺩﺭ ﻣﺪﺡ ﻧﻮﺍﯾﯽ ﺩﺍﺭﺩ، ﭘﺲ ﺍﺯ
ﺍﺭﺯﯾﺎﺑﯽ ﻫﺎﯼ ﻣﻔﺼﻞ ﻓﻀﺎﯾﻞ ﻭ ﺧﺼﺎﺋﻞ ﮐﻢ ﻧﻈﯿﺮ ﺍﻣﯿﺮ، ﺧﻤﺴﮥ ﺍﻭﺭﺍ ﭼﻨﯿﻦ
ﺍﺭﺯﯾﺎﺑﯽ ﻣﯿﮑﻨﺪ : " ﺁﻧﭽﻪ ﺗﺎ ﺍﻣﺮﻭﺯ ﺍﺯ ﺁﻥ ﻃﺒﻊ ﻟﻄﯿﻒ ﺻﺎﺩﺭﺷﺪﻩ ﺩﺭ ﺗﺮﮐﯽ
ﺟﻮﺍﺏ ﺧﻤﺴﮥ ﺷﯿﺦ ﺍﻟﻌﺎﺭﻑ ﻧﻈﺎﻣﯽ ﺍﺳﺖ ﺭﺣﻤﺔ ﺍﻟﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ، ﻗﺒﻞ ﺍﺯ ﺍﯾﻦ ﺍﻣﯿﺮ
ﮐﺒﯿﺮ ﻫﯿﭻ ﮐﺲ ﺑﺮ ﭼﻨﯿﻦ ﻓﻀﻠﯽ ﺍﻗﺪﺍﻡ ﻧﻨﻤﻮﺩﻩ، ﺍﻟﺤﻖ ﺩﺍﺩ ﻣﻌﺎﻧﯽ ﺩﺭ ﺁﻥ
ﺩﺍﺳﺘﺎﻥ ﺩﺍﺩﻩ "...
ﺑﻪ ﻗﻮﻝ ﺩﻭﮐﺘﻮﺭ ﻓﺮﺥ ﺍﺛﺮ ﻣﻌﻨﻮﯼ ﺍﻣﯿﺮ ﻋﻠﯿﺸﯿﺮ ﺩﺭ ﺗﺮﮐﯽ ﺗﺎ ﺁﻥ ﺍﻧﺪﺍﺯﻩ ﺍﺳﺖ
ﮐﻪ ﭘﺲ ﺍﺯ ﺍﻭ ﺷﻌﺮﺍﯼ ﺗﺮﮎ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺳﺒﮏ ﻭ ﺭﻭﺵ ﺍﻭ ﺭﺍ ﺗﻘﻠﯿﺪ ﮐﺮﺩﻩ ﺍﻧﺪ،
ﺑﻠﮑﻪ ﺗﺨﻠﺺ ﺍﻭ ﺭﺍ ﻧﯿﺰ ﺑﻪ ﺗﺨﻠﺺ ﺧﻮﺩ ﺍﻓﺰﻭﺩﻩ ﺍﻧﺪ ﻭﯾﺪﮎ ﮐﺸﯿﺪﻩ ﺍﻧﺪ، ﻣﺎﻧﻨﺪ
ﺧﯿﺎﻟﯽ ﻧﻮﺍﯾﯽ، ﺣﺴﯿﻨﯽ ﻧﻮﺍﯾﯽ، ﺣﺎﻟﯽ ﻧﻮﺍﯾﯽ، ﺷﮑﺮﯼ ﻧﻮﺍﯾﯽ .
ﯾﮑﯽ ﺍﺯ ﺻﻮﻓﯿﺎﻥ ﺑﺮﺯﮒ ﻫﻨﺪ ﺷﺎﻩ ﺟﻬﺎﻧﮕﯿﺮ ﻫﺎﺷﻤﯽ، 34 ﺳﺎﻝ ﭘﺲ ﺍﺯ ﻭﻓﺎﺕ
ﻧﻮﺍﯾﯽ ﺩﺭ ﺍﺛﺮ ﺧﻮﺩ ﺑﻪ ﻧﺎﻡ " ﻣﻈﻬﺮﺍﻻﺳﺮﺍﺭ " ﮐﻪ ﺑﻪ ﺟﻮﺍﺏ " ﻣﺨﺰﻥ ﺍﻻﺳﺮﺍﺭ "
ﻧﻈﺎﻣﯽ ﭘﺮﺩﺍﺧﺘﻪ، ﺍﺯ ﺳﻠﻄﺎﻥ ﺣﺴﯿﻦ ﻣﯿﺮﺯﺍ ﻭ ﻋﻠﯿﺸﯿﺮ ﻧﻮﺍﯾﯽ ﺑﻪ ﺍﺣﺘﺮﺍﻡ ﻧﺎﻡ
ﻣﯽ ﺑﺮﺩ ﻭ ﺿﻤﻦ ﺳﺘﺎﯾﺶ ﺍﺯ ﺗﺪﺍﺑﯿﺮ ﻣﻤﻠﮑﺘﺪﺍﺭﯼ ﺍﯾﺸﺎﻥ، ﺩﺭ ﺑﺎﺭﮤ ﻧﻮﺍﯾﯽ ﻣﯽ
ﮔﻮﯾﺪ :
ﺩﺍﺷﺖ ﺍﻣﯿﺮﯼ ﺑﻪ ﻫﺰﺍﺭﺍﻥ ﮐﻤﺎﻝ
ﻧﺎﺩﺭﻭﻣﻤﺘﺎﺯﻭ ﻋﺪﯾﻢ ﺍﻟﻤﺜﺎﻝ
ﺷﯿﺮﺩﻝ ﻭ ﺻﺎﺣﺐ ﺷﻤﺸﯿﺮ ﺑﻮﺩ
ﻧﺎﻡ ﺧﻮﺷﺶ ﻣﯿﺮﻋﻠﯿﺸﯿﺮ ﺑﻮﺩ
ﺩﺭ ﻓﻦ ﺗﺮﮐﯽ ﺑﻪ ﺻﺮﯾﺮ ﻗﻠﻢ
ﮔﻔﺖ ﺻﻼ ﺑﺮ ﻋﺮﺏ ﻭ ﺑﺮﻋﺠﻢ
ﺑﻠﻌﺠﺐ ﺍﯾﻦ ﺍﺳﺖ ﮐﻪ ﺁﻥ ﻧﺎﻣﺪﺍﺭ
ﺑﺎ ﻫﻤﮕﯽ ﻣﺸﻐﻠﮥ ﺭﻭﺯﮔﺎﺭ
ﺩﺍﺩ ﺑﻪ ﺩﯾﻮﺍﻥ ﻏﺰﻝ ﺍﻧﺘﻈﺎﻡ
ﮐﺮﺩ ﯾﮑﯽ ﺧﻤﺴﮥ ﺗﺮﮐﯽ ﺗﻤﺎﻡ
ﮔﻔﺖ ﺑﻪ ﺗﺮﮐﯽ ﺳﺨﻨﺎﻥ ﺑﺰﺭﮒ
ﺍﺯ ﺩﻡ ﺧﻀﺮ ﻭ ﻧﻔﺲ ﭘﯿﺮ ﺗﺮﮎ
ﺑﻮﺩ ﺷﺐ ﻭ ﺭﻭﺯ ﺑﻪ ﺻﺪ ﻋﺰ ﻭ ﺟﺎﻩ
ﻫﻤﻨﻔﺲ ﺧﺴﺮﻭ ﻋﺎﻟﻢ ﭘﻨﺎﻩ
ﺩﻭﮐﺘﻮﺭ ﻓﺮﺥ ﺍﯾﻦ ﺍﺑﯿﺎﺕ ﺭﺍ ﺍﺯ ﮐﺘﺎﺏ " ﻣﻈﻬﺮ ﺍﻻﺳﺮﺍﺭ " ﺷﺎﻩ ﺟﻬﺎﻧﮕﯿﺮﻫﺎﺷﻤﯽ
ﻣﻮﺭﺥ 968 ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﮥ ﺷﺨﺼﯽ ﺧﻮﺩ ﺍﻗﺘﺒﺎﺱ ﮐﺮﺩﻩ ﺍﺳﺖ.
ﻧﻮﺍﯾﯽ، ﺍﻳﻦ ﺷﺨﺼﯿﺖ ﺑﺰﺭﮒ ﺍﻧﺴﺎﻧﺪﻭﺳﺖ ﮐﻪ ﺳﺘﺎﺭﮤ ﻓﺮﻭﺯﺍﻥ ﺍﻳﻦ ﺩﻭﺭﺑﻮﺩ، ﺑﻪ
ﺻﻔﺖ ﻳﮏ ﺩﺍﻧﺸﻤﻨﺪ ﭘﻴﺸﺎﻫﻨﮓ ﻭ ﺳﻴﺎﺳﺘﻤﺪﺍﺭ ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ، ﺩﺭ ﻧﻴﻤﮥ ﺩﻭﻡ ﻗﺮﻥ 15
ﺭﻧﺴﺎﻧﺲ ﺷﺮﻕ ﺭﺍ ﺩﺭ ﺧﺮﺍﺳﺎﻥ ﻭ ﺗﺮﮐﺴﺘﺎﻥ ﺭﻫﺒﺮﯼ ﮐﺮﺩ. ﺍﻭ ﺧﺮﺍﺳﺎﻥ ﺭﺍ ﮐﻪ
‏«ﮐﺸﻮﺭﻋﺪﻳﻢ ﺍﻟﻤﺜﻞ‏» ﻣﻴﺨﻮﺍﻧﺪ ﻭﭘﺎﯾﺘﺨﺖ ﺯﻳﺒﺎﯼ ﺁﻥ ﺷﻬﺮﻫـﺮﯼ ﺭﺍ ﮐﻪ
ﺯﺍﺩﮔﺎﻫﺶ ﺑﻮﺩ ﻭﺑﺎﻍ ﻫﺎﻳﺶ ﺭﺍ ﺭﺷﮏ ﺑﻬﺸﺖ ﺑﺮﻳﻦ ﻭ ‏« ﺧﻴﺎ ﺑﺎﻥ ‏» ﺍﺵ ﺭﺍ ﺭﺍﻩ
ﺟﻨﺖ ﻓﺮﺩﻭﺱ ﻣﻴﺪﺍﻧﺴﺖ، ﺩﻭﺳﺖ ﺩﺍﺷﺖ ﻭ ﻣﯽ ﮔﻔﺖ :
ﺷﻬﺮﺍﻩ ﺳﻮﯼ ﺟﻨﺖ ﻓﺮﺩﻭﺱ ﮐﻪ ﺟﻮﻳﻨﺪ
ﻓﺎﻧﯽ ﺑﻪ ﻳﻘﻴﻦ ﺩﺍﻥ ﮐﻪ ﺧﻴﺎﺑﺎﻥ ﻫﺮﺍﺕ ﺍﺳﺖ
ﺍﻭ ﺩﺭ ﺭﺍﻩ ﻋﻤﺮﺍﻥ ﺍﯾﻦ ﺳﺮﺯﻣﯿﻦ ﮐﻬﻦ ﺍﺯ ﺗﻤﺎﻡ ﺍﻣﮑﺎﻧﺎﺕ ﻣﺎﺩﯼ ﻭ ﺻﻼﺣﻴﺖ
ﺩﻭﻟﺘﯽ ﺧﻮﺩ ﺍﺳﺘﻔﺎﺩﻩ ﮐﺮﺩ ﻭ ﺑﺎ ﺍﺳﺘﻔﺎﺩﻩ ﺍﺯ ﺩﺍﺭﺍﻳﯽ ﺷﺨﺼﯽ ﺧﻮﺩ ﺑﻴﺶ
ﺍﺯ 370 ﺑﻘﻌﮥﺧﻴﺮ ﺍﺯ ﻗﺒﻴﻞ ﻣﺪﺭﺳﻪ، ﺧﺎﻧﻘﺎﻩ، ﻣﺴﺠﺪ، ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ،ﺟﺎﺩﻩ، ﮐﺎﻧﺎﻝ،
ﮐﺎﺭﻳﺰ،ﭼﺸﻤﻪ، ﭘﻞ، ﺣﻮﺽ ﻭ ﺷﻔﺎﺧﺎﻧﻪ ﺍﺣﺪﺍﺙ ﮐﺮﺩ ﻭ ﺳﺎﺧﺘﻤﺎﻥ ﺁﺑﺪﻩ ﻫﺎﯼ
ﺑﺰﺭﮔﯽ ﭼﻮﻥ ﺁﺭﺍﻣﮕﺎﻩ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺍﺑﻴﻄﺎﻟﺐ ﺩﺭ ﺷﻬﺮ ﻣﺰﺍﺭ ﺷﺮﻳﻒ، ﺟﺎﻣﻊ ﺑﺰﺭﮒ
ﻣﺼﻼﯼ ﻫﺮﺍﺕ ‏( ﮐﻪ ﺑﻪ ﺩﺳﺘﻮﺭﺍﻣﻴﺮﻋﺒﺪ ﺭﺣﻤﺎﻥ ﺗﻮﺳﻂ ﺟﻨﺮﺍﺍﻝ ﻟﻴﻤﺴﺪﻥ
ﺍﻧﮕﻠﻴﺴﯽ ﻣﻴﻦ ﮔﺬﺍﺭﯼ ﻭ ﺍﻧﻔﺠﺎﺭ ﺩﺍﺩﻩ ﺷﺪ ﻭ ﻳﮑﺠﺎ ﺑﺎ ﺁﻥ ﺑﻨﺎﯼ ﻋﻈﻴﻢ ﻣﺪﺭﺳﮥ
ﮔﻮﻫﺮﺷﺎﺩ ﺑﻴﮕﻢ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻗﻮﻝ ﻣﺮﺣﻮﻡ ﻓﮑﺮﯼ ﺳﻠﺠﻮﻗﯽ ﺭﻭﺍﻗﻬﺎ ﻭ ﮔﻨﺒﺬﻫﺎﯼ ﺁﻥ
ﺑﺎ ﺧﻄﻮﻁ ﻭ ﻧﻘﻮﺵ ﻧﻔﻴﺲ ﻭ ﺷﮕﻔﺖ ﺍﻧﮕﻴﺰ ﺧﻮﺩ ﺁﻳﺖ ﺯﻳﺒﺎﻳﯽ ﻭ ﺷﺎﻫﺪ ﺯﻧﺪﮤ
ﺻﻨﻌﺖ ﻣﻌﻤﺎﺭﯼ ﻗﺮﻥ 15 ﮐﺸﻮﺭ ﺑﻮﺩ، ﻣﻨﻔﺠﺮ ﮔﺮﺩﻳﺪ ‏) ﻭ ﺑﺎﺯﺳﺎﺯﯼ ﻣﺴﺠﺪ
ﺟﺎﻣﻊ ﻫﺮﺍﺕ ﺭﺍ ﻧﻈﺎﺭﺕ ﻭ ﺭﻫﺒﺮﯼ ﮐﺮﺩ .
ﺩﺍﻧﺸﻤﻨﺪ ﻣﺸﻬﻮﺭﺍﻧﮕﻠﯿﺲ ﺍﺩﻭﺍﺭﺩ ﺑﺮﺍﻭﻥ، ﺩﺭ ﺟﻠﺪ ﺳﻮﻡ ﮐﺘﺎﺏ ﺧﻮﺩ ‏« ﺗﺎﺭﯾﺦ
ﺍﺩﺑﯿﺎﺕ ﺍﯾﺮﺍﻥ ‏» ﮐﻪ ﺑﻪ ﻧﺎﻡ " ﺍﺯﺳﻌﺪﯼ ﺗﺎ ﺟﺎﻣﯽ " ﺗﻮﺳﻂ ﻋﻠﯽ ﺍﺻﻐﺮ ﺣﮑﻤﺖ ﺑﻪ
ﻓﺎﺭﺳﯽ ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻭ ﺗﺤﺸﯿﻪ ﮔﺮﺩﯾﺪﻩ، ﺩﺭ ﺑﺎﺭﮤ ﻧﻮﺍ ﯾﯽ ﻣﯽ ﮔﻮﯾﺪ ﮐﻪ : ﻫﻢ ﺍﺯ
ﺟﻬﺖ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﮔﯽ ﻭ ﻫﻢ ﺍﺯ ﺟﻬﺖ ﺣﻤﺎﯾﻪ ﺍﺯ ﺍﻫﻞ ﻓﻀﻞ ﻭﮐﻤﺎﻝ، ﺍﻫﻤﯿﺖ ﻭ
ﻋﻈﻤﺖ ﻣﯿﺮﻋﻠﯿﺸﯿﺮﻧﻮﺍﯾﯽ ﺑﻪ ﺍﻧﺪﺍﺯﻩ ﺍﯼ ﺭﻭﺷﻦ ﻭ ﺛﺎﺑﺖ ﺍﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﯿﺘﻮﺍﻥ ﺑﺪﻭﻥ
ﻣﺒﺎﻟﻐﻪ ﮔﻔﺖ ﮐﻪ ﺍﻭ ﻣﺎﺳﯿﻨﺎﺱ ﮐﺸﻮﺭ ﺧﻮﺩ ﻭ ﺯﻣﺎﻥ ﺧﻮﺩ ﺑﻮﺩﻩ ﺍﺳﺖ.
ﺑﺮ ﻃﺒﻖ ﻣﻌﻠﻮﻣﺎﺗﯽ ﮐﻪ ﻣﺘﺮﺟﻢ ﻣﯽ ﺩﻫﺪ، ﻣﺎﺳﯿﻨﺎﺱ ﺳﯿﻠﻨﯿﻮﺱ
MAEcEnAS, Cilinius ﯾﮑﯽ .E, ﺍﺯ ﺷﺨﺼﯿﺖ ﻫﺎﯼ ﺑﺰﺭﮒ ﺭﻭﻡ ﻗﺪﯾﻢ،
ﺣﺎﻣﯽ ﺷﻌﺮ ﻭﺍﺩﺏ ﻭ ﺩﻭﺳﺖ ﺷﺎﻋﺮ ﺑﺰﺭﮒ ﻻﺗﯿﻦ ﻫﺮﺍﺱ ﺑﻮﺩﻩ ﮐﻪ 73 ﺳﺎﻝ
ﭘﯿﺶ ﺍﺯ ﻣﯿﻼﺩ ﻣﺘﻮﻟﺪ ﮔﺮﺩﯾﺪﻩ ﻭ ﺩﺭ ﺳﺎﻝ ﻫﺸﺘﻢ ﻗﺒﻞ ﺍﺯ ﻣﯿﻼﺩ ﺩﺭ ﮔﺬﺷﺘﻪ
ﺍﺳﺖ.
ﻧﻮﺍﯾﯽ ﮐﻪ ﻗﺴﻤﺖ ﻋﻤﺪﮤ ﺣﯿﺎﺕ ﺧﻮﯾﺸﺮﺍ ﻭﻗﻒ ﺍﯾﺠﺎﺩ ﺁﺛﺎﺭ ﺍﺻﯿﻞ ﺍﺩﺑﯽ ﺩﺭ ﺯﺑﺎﻥ
ﺍﻭﺯﺑﯿﮑﯽ ﻭ ﻓﺎﺭﺳﯽ ﺩﺭﯼ ﮐﺮﺩ ﻭ ﻣﺴﺌﻮﻟﯿﺖ ﺍﻓﺘﺨﺎﺭ ﺁﻣﯿﺰ ﺗﺸﻮﯾﻖ، ﭘﺮﻭﺭﺵ ﻭ
ﺣﻤﺎﯾﺖ ﺍﻫﻞ ﺩﺍﻧﺶ، ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻭ ﻫﻨﺮ ﻋﺼﺮ ﺭﺍ ﺑﻪ ﺩﻭﺵ ﮔﺮﻓﺖ، ﻧﻬﻀﺖ ﻋﻠﻤﯽ ﻭ
ﺍﺩﺑﯽ ﺩﻭﺭﮤ ﺗﯿﻤﻮﺭﯾﺎﻥ ﺭﺍ ﺭﺍ ﺩﺭ ﮐﻤﺎﻝ ﻣﻮﻓﻘﯿﺖ ﺭﻫﺒﺮﯼ ﮐﺮﺩ .
ﺩﺭﯾﻨﺠﺎ ﯾﮏ ﻧﮑﺘﻪ ﺟﺪﺍ ﺑﺎﯾﺪ ﺧﺎﻃﺮﻧﺸﺎﻥ ﮔﺮﺩﺩ ﻭ ﺁﻥ ﺍﯾﻦ ﮐﻪ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﺧﺮﺍﺳﺎﻥ
ﺯﻣﯿﻦ ﺩﺭ ﺍﻧﺤﺼﺎﺭ ﮐﺪﺍﻡ ﺯﺑﺎﻥ، ﯾﺎ ﻗﻮﻡ ﻭ ﻣﻠﯿﺖ ﻣﻌﯿﻦ ﺧﺎﺹ ﻧﻤﯿﺘﻮﺍﻧﺪ ﻗﺮﺍﺭ
ﺑﮕﯿﺮﺩ . ﺩﺭ ﺗﮑﺎﻣﻞ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻭ ﻣﺪﻧﯿﺖ ﺍﯾﻦ ﺳﺮﺯﻣﯿﻦ ﺑﺎﺳﺘﺎﻥ ﺗﻤﺎﻡ ﺍﻗﻮﺍﻡ ﻭ ﻣﻠﯿﺖ
ﻫﺎﯼ ﺳﺎﮐﻦ ﺩﺭ ﺁﻥ ﺳﻬﻢ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﻭ ﺁﺛﺎﺭ ﻣﺎﻧﺪﮔﺎﺭ ﺍﺯ ﺧﻮﺩ ﺑﺠﺎ ﮔﺬﺍﺷﺘﻪ ﺍﻧﺪ.
ﻫﻤﺎﻥ ﮔﻮﻧﻪ ﮐﻪ ﻫﯿﭻ ﮐﺲ ﻧﻤﯿﺘﻮﺍﻧﺪ ﻧﻘﺶ ﻓﺮﺩﻭﺳﯽ، ﻧﺎﺻﺮ ﺧﺴﺮﻭ، ﺳﻌﺪﯼ،
ﺣﺎﻓﻆ، ﻣﻮﻟﻮﯼ ﻭ ﺟﺎﻣﯽ ﺭﺍ ﺍﻧﮑﺎﺭ ﮐﻨﺪ، ﻧﻤﯿﺘﻮﺍﻧﺪ ﺟﺎﯾﮕﺎﻩ ﻣﯿﺮﺯﺍ ﺍﻭﻟﻮﻍ ﺑﯿﮏ ﻭ
ﺯﯾﺞ ﮐﻮﺭﮔﺎﻧﯽ ﺍﻭ، ﻧﻘﺶ ﺍﻣﯿﺮ ﻋﻠﯿﺸﯿﺮ ﻧﻮﺍﯾﯽ، ﺑﺎﺑﺮ ﻣﯿﺮﺯﺍ، ﺍﺗﺎﯾﯽ، ﺳﮑﺎﮐﯽ،
ﺳﻬﯿﻠﯽ، ﻣﯿﺮﺯﺍ ﻋﺒﺪﺍﻟﻘﺎﺩﺭ ﺑﯿﺪﻝ ﻭ ﺩﯾﮕﺮﺍﻥ ﺭﺍ ﻧﺎﺩﯾﺪﻩ ﺑﮕﯿﺮﺩ.
ﭼﻮﻥ ﻧﻮﺷﺘﻦ ﭘﯿﺮﺍﻣﻮﻥ ﺗﻤﺎﻡ ﺁﺛﺎﺭ ﻧﻮﺍﯾﯽ ﻭ ﺗﻮﺿﯿﺢ ﺗﻤﺎﻡ ﺟﻮﺍﻧﺐ ﺯﻧﺪﮔﯽ ﻭ
ﺷﺨﺼﯿﺖ ﭼﻨﺪ ﺑﻌﺪﯼ ﺍﻭ ﺩﺭﯾﻦ ﻣﻘﺎﻟﻪ ﻣﯿﺴﺮ ﻧﯿﺴﺖ، ﺑﻨﺎﺑﺮ ﺁﻥ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪﻩ
ﻣﯿﮑﻮﺷﺪ " ﺧﻤﺴﮥ ﺗﺮﮐﯽ " ﻋﻠﯿﺸﯿﺮ ﻧﻮﺍﯾﯽ ﺭﺍ ﮐﻪ ﺩﺭ ﻣﯿﺎﻥ ﺍﺛﺎﺭ ﺍﻭ ﺟﺎﯾﮕﺎﻫﯽ
ﺧﺎﺹ ﺩﺍﺭﺩ، ﺑﻪ ﺧﻮﺍﻧﻨﺪﮔﺎﻥ ﻣﺤﺘﺮﻡ ﻣﻌﺮﻓﯽ ﻧﻤﺎﯾﺪ .
ﺍﺯ ﺯﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﺍﺳﺘﺎﺩ ﺑﺰﺭﮒ ﺳﺨﻦ ﻧﻈﺎﻣﯽ ﮔﻨﺠﻮﯼ ﺧﻤﺴﮥ ﻣﻌﺮﻭﻑ ﺧﻮﺩ ﺭﺍ
ﺍﯾﺠﺎﺩ ﮐﺮﺩ، ﺍﺯ ﻗﺮﻥ 13 ﺗﺎ ﻗﺮﻥ 15 ﺧﻤﺴﻪ ﺳﺮﺍﯾﯽ ﺭﻧﮓ ﯾﮏ ﺳﻨﺖ ﺍﺩﺑﯽ ﻭ
ﻋﻨﻌﻨﮥ ﺷﻌﺮﯼ ﺭﺍ ﺑﻪ ﺧﻮﺩ ﮔﺮﻓﺖ، ﻃﻮﺭﯼ ﮐﻪ ﺗﻮﻓﯿﻖ ﺩﺭ ﺳﺮﺍﯾﺶ ﺧﻤﺴﻪ
ﻋﺎﻟﯿﺘﺮﯾﻦ ﻣﻌﯿﺎﺭ ﻭ ﻣﺤﮏ ﺑﺮﺍﯼ ﺗﺜﺒﯿﺖ ﻗﺪﺭﺕ ﺷﺎﻋﺮ ﻣﺤﺴﻮﺏ ﻣﯿﺸﺪ، ﺯﯾﺮﺍ ﺑﺮﺍﯼ
ﺍﯾﺠﺎﺩ ﺧﻤﺴﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺳﺮﻭﺩﻥ ﭘﻨﺞ ﺩﺍﺳﺘﺎﻥ ﻣﻨﻈﻮﻡ ﮐﺎﻓﯽ ﻧﺒﻮﺩ، ﺑﻠﮑﻪ ﻣﯿﺒﺎﯾﺴﺘﯽ
ﺍﯾﻦ ﺩﺍﺳﺘﺎﻧﻬﺎ ﺩﺭﻋﯿﻦ ﺣﺎﻟﯽ ﮐﻪ ﺍﺯ ﻟﺤﺎﻅ ﻧﺎﻡ، ﮊﺍﻧﺮ، ﺳﻮﮊﻩ، ﻗﻬﺮﻣﺎﻧﻬﺎ ﻭ
ﺗﺮﮐﯿﺐ ﺧﻮﺩ ﺑﻪ ﻃﻮﺭ ﮐﻠﯽ ﺑﺎ ﺧﻤﺴﮥ ﻧﻈﺎﻣﯽ ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﻣﯽ ﺑﻮﺩ، ﻧﻤﯽ ﺑﺎﯾﺴﺘﯽ
ﺣﯿﺜﯿﺖ ﻧﺴﺨﮥ ﻣﮑﺮﺭ ﯾﺎ ﺗﻘﻠﯿﺪ ﯼ ﺁﻧﺮﺍ ﻣﯿﺪﺍﺷﺖ، ﺑﻠﮑﻪ ﺑﺎﯾﺪ ﺍﺯ ﻧﻈﺮ ﻣﻀﻤﻮﻥ ﻭ
ﻣﺤﺘﻮﺍ ﻭ ﭘﺮﺩﺍﺧﺖ ﻫﻨﺮﯼ ﻧﯿﺰ ﺍﺛﺮﯼ ﺟﺪﯾﺪ ﻭ ﺍﺻﯿﻞ ﻣﯽ ﺑﻮﺩ ﻭ ﺑﻪ ﺻﻔﺖ ﮔﺎﻣﯽ
ﻧﻮﯾﻦ ﺩﺭ ﺭﺷﺪ ﻭ ﺗﺮﻗﯽ ﺷﻌﺮ ﻭ ﺍﻭﺟﯽ ﺩﺭ ﻣﺮﺍﺣﻞ ﺗﮑﺎﻣﻞ ﺍﺩﺑﯿﺎﺕ ﺑﻪ ﺷﻤﺎﺭ
ﻣﯿﺮﻓﺖ ﻭ ﺍﺯﯾﻦ ﻟﺤﺎﻅ ، ﺧﻤﺴﻪ ﺳﺮﺍﯾﯽ ﮐﺎﺭﯼ ﺑﺲ ﺩﺷﻮﺍﺭ ﻭ ﻣﺸﮑﻞ ﺑﻮﺩ.
ﺑﻨﺎ ﺑﺮ ﻫﻤﯿﻦ ﺳﺒﺐ ﺍﺯ ﺟﻤﻠﮥ ﺩﻫﻬﺎ ﺗﻦ ﺷﺎﻋﺮ ﭼﻮﻥ ﻣﻮﻻﻧﺎ ﺍﺷﺮﻓﯽ، ﻋﻠﯽ
ﺁﻫﯽ، ﻣﻮﻻﻧﺎ ﻓﺼﯿﺢ ﺭﻭﻣﯽ، ﺧﻮﺍﺟﻪ ﺣﺴﻦ ﺧﻀﺮﺷﺎﻩ، ﻣﻮﻻﻧﺎ ﻋﺒﺪﺍﻟﻠﻪ، ﺧﻮﺍﺟﻪ
ﻋﻤﺎﺩ، ﻫﻼﻟﯽ ﭼﻐﺘﺎﯾﯽ ﻭ ﺩﯾﮕﺮﺍﻥ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺍﯾﻦ ﮐﺎﺭ ﺁﻏﺎﺯ ﮐﺮﺩﻩ ﺑﻮﺩﻧﺪ، ﺍﮐﺜﺮﯾﺖ
ﺷﺎﻥ ﻧﺘﻮﺍﻧﺴﺘﻨﺪ ﺧﻤﺴﮥ ﮐﺎﻣﻞ ﺑﺴﺮﺍﯾﻨﺪ ﻭ ﺍﺯﯾﻦ ﺁﺯﻣﻮﻥ ﻣﻮﻓﻘﺎﻧﻪ ﺑﺪﺭﺁﯾﻨﺪ ﻭ ﺑﻪ
ﺗﻌﺒﯿﺮ ﻧﻮﺍﯾﯽ :
ﻫﺮ ﮐﯿﺸﯽ ﮐﯿﻢ ﻗﯿﻠﺪﯼ ﺗﺘﺒﻊ ﻫﻮﺱ
ﺳﺮﻭ ﻭ ﮔﻞ ﺍﻭﺗﺮﻭﺳﯿﺪﻩ ﮐﯿﻠﺘﻮﺭﺩﯼ ﺧﺲ
ﯾﻌﻨﯽ ﻫﺮ ﮐﻪ ﺧﻮﺍﺳﺖ ﺑﻪ ﺧﻤﺴﮥ ﻧﻈﺎﻣﯽ ﭘﺎﺳﺦ ﺑﮕﻮﯾﺪ، ﺩﺭ ﺑﺮﺍﺑﺮ ﺳﺮﻭ ﻭ ﮔﻞ
ﻣﺸﺘﯽ ﺧﺲ ﻭ ﺧﺎﺷﺎﮎ ﻋﺮﺿﻪ ﮐﺮﺩ.
ﻧﻮﺍﯾﯽ ﻣﯿﺪﺍﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﭘﺮﻭﺳﮥ ﺭﺷﺪ ﻭ ﺗﮑﺎﻣﻞ ﺩﺭﻧﮓ ﻧﺎﭘﺬﯾﺮ ﺯﺑﺎﻥ ﻭ ﺍﺩﺑﯿﺎﺕ
ﺗﺮﮐﯽ، ﺿﺮﻭﺭﺕ ﺗﻮﺟﻪ ﻭ ﺍﻫﺘﻤﺎﻡ ﺑﻪ ﺍﯾﻦ ﺍﻣﺮ ﺑﺰﺭﮒ ﺭﺍ ﺩﺭ ﺩﺳﺘﻮﺭ ﺭﻭﺯ
ﻗﺮﺍﺭﺩﺍﺩﻩ ﺍﺳﺖ ﻭ ﺍﺯﯾﻦ ﻟﺤﺎﻅ ﺭﻓﻊ ﻧﯿﺎﺯﻣﻨﺪﯾﻬﺎﯼ ﻣﻌﻨﻮﯼ ﻣﻠﯿﻮﻧﻬﺎ ﮔﻮﯾﻨﺪﮤ ﺍﯾﻦ
ﺯﺑﺎﻥ، ﻣﺴﺘﻠﺰﻡ ﮐﺎﺭﻫﺎﯼ ﺑﺰﺭﮒ ﻭ ﺍﯾﺠﺎﺩﮔﺮﯼ ﻫﺎﯼ ﺳﺘﺮﮒ ﺍﺳﺖ. ﺁﻓﺮﯾﻨﺶ
ﺧﻤﺴﻪ ﺩﺭ ﺯﺑﺎﻥ ﺗﺮﮐﯽ ﯾﮑﯽ ﺍﺯﯾﻦ ﻧﯿﺎﺯﻣﻨﺪﯾﻬﺎﯼ ﻣﺒﺮﻡ ﺑﻮﺩ . ﺑﻨﺎﺑﺮﺁﻥ ﻧﻮﺍﯾﯽ
ﺑﺎﺷﻬﺎﻣﺖ ﻭ ﺟﺴﺎﺭﺗﯽ ﺑﯽ ﻧﻈﯿﺮ ﺩﺭﯾﻦ ﺭﺍﻩ ﺩﺷﻮﺍﺭ ﮔﺎﻡ ﻧﻬﺎﺩ ﻭ ﺑﺎ ﺍﺳﺘﻔﺎﺩﻩ ﺍﺯ
ﺗﺠﺎﺭﺑﯽ ﮐﻪ ﺩﺭ ﻃﯽ ﺑﯿﺶ ﺍﺯ 300 ﺳﺎﻝ ﺍﺯ ﺁﻏﺎﺯ ﺳﺮﺍﯾﺶ ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ ﺧﻤﺴﻪ،
ﺩﺭ ﭘﺮﺗﻮ ﻗﺮﯾﺤﻪ ﺁﺯﻣﺎﯾﯽ ﺷﺎﻋﺮﺍﻥ ﻣﺘﻌﺪﺩ ﺑﻪ ﺩﺳﺖ ﺁﻣﺪﻩ ﺑﻮﺩ، ﺑﻪ ﺍﯾﻦ ﮐﺎﺭ
ﺑﺰﺭﮒ ﺩﺳﺖ ﯾﺎﺯﯾﺪ ﻭ ﺍﻭﻟﯿﻦ ﺧﻤﺴﮥ ﺗﺮﮐﯽ ﺭﺍ ﺳﺮﻭﺩ.
ﻧﻮﺍﯾﯽ ﺩﺭ ﺧﻤﺴﮥ ﺧﻮﺩ ﮐﻪ ﻣﺸﺘﻤﻞ ﺑﺮ ﺩﻓﺘﺮﻫﺎﯼ " ﺣﯿﺮﺓ ﺍﻻﺑﺮﺍﺭ "، " ﻓﺮﻫﺎﺩ ﻭ
ﺷﯿﺮﯾﻦ " ، " ﻟﯿﻠﯽ ﻭ ﻣﺠﻨﻮﻥ "، " ﺳﺒﻌﮥ ﺳﯿﺎﺭ " ﻭ "ﺳﺪ ﺍﺳﮑﻨﺪﺭﯼ " ﺍﺳﺖ،
ﻧﻈﺎﻣﯽ، ﺍﻣﯿﺮ ﺧﺴﺮﻭ ﻭ ﻧﯿﺰ ﺷﺎﻋﺮ ﻣﻌﺎﺻﺮ ﺧﻮﺩ ﻋﺒﺪ ﺍﻟﺮﺣﻤﺎﻥ ﺟﺎﻣﯽ ﺭﺍ ﮐﻪ ﯾﮏ
ﺟﺎ ﺑﺎ ﻭﯼ ﺑﻪ ﺳﺮﻭﺩﻥ ﺧﻤﺴﻪ ﭘﺮﺩﺍﺧﺖ، ﺳﺘﺎﯾﺶ ﻣﯿﮑﻨﺪ ﻭ ﺿﻤﻦ ﺍﻋﺘﺮﺍﻑ ﺑﻪ
ﻣﻬﺎﺭﺕ ﻭ ﺍﺳﺘﺎﺩﯼ ﻣﺴﻠﻢ ﺷﺎﻥ ﺩﺭﯾﻦ ﻓﻦ، ﺁﻧﺎﻥ ﺭﺍ ﮔﺮﺍﻣﯽ ﻣﯿﺪﺍﺭﺩ ﻭ ﺍﺯ
ﻣﻌﻨﻮﯾﺖ ﺷﺎﻥ ﮐﻤﮏ ﻣﯿﺠﻮﯾﺪ :
ﯾﻮﻟﺪﻩ ﺳﻪ ﺑﻮ ﯾﻮﻟﺪﻩ ﻧﻈﺎﻣﯽ ﯾﻮﻟﻮﻡ
ﻗﻮﻟﺪﻩ ﺳﻪ ﺧﺴﺮﻭ ﺑﯿﻠﻪ ﺟﺎﻣﯽ ﻗﻮﻟﻮﻡ
ﺍﻣﺎ ﻫﯿﭻ ﮔﺎﻩ ﺣﺎﺿﺮ ﻧﻤﯽ ﺷﻮﺩ ﺩﻧﺒﺎﻟﻪ ﺭﻭ ﺍﺳﻼﻑ ﺧﻮﺩ ﺑﺎﺷﺪ ﻭ ﻣﺤﺘﻮﺍﯼ
ﺩﺍﺳﺘﺎﻧﻬﺎﯼ ﺁﻧﺎﻥ ﺭﺍ ﺗﮑﺮﺍﺭ ﮐﻨﺪ. ﺍﻭ ﻣﯽ ﺧﻮﺍﻫﺪ ﺧﻤﺴﻪ ﺍﯼ ﺟﺪﯾﺪ ﻭ ﺍﺻﯿﻞ
ﺑﯿﺎﻓﺮﯾﻨﺪ ﻭ ﺍﻫﻤﯿﺖ ﺍﺛﺮ ﺧﻮﺩﺭﺍ ﺩﺭ ﺍﺻﺎﻟﺖ ﻭ ﻧﻮ ﺑﻮﺩﻥ ﻣﺤﺘﻮﺍﯼ ﺁﻥ ﻣﯿﺪﺍﻧﺪ.
ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﺩﺭ ﻣﻘﺪﻣﮥ ﺩﺍﺳﺘﺎﻥ " ﻓﺮﻫﺎﺩ ﻭ ﺷﯿﺮﯾﻦ " ﻣﯽ ﮔﻮﯾﺪ :
ﺍﻧﯽ ﻧﻈﻢ ﺍﯾﺖ ﮐﻪ ﻃﺮﺣﯿﻨﮓ ﺗﺎﺯﻩ ﺑﻮﻟﻐﺎﯼ
ﺍﻭﻟﻮﺳﻘﻪ ﻣﯿﻠﯽ ﺑﯽ ﺍﻧﺪﺍﺯﻩ ﺑﻮﻟﻐﺎﯼ
ﯾﻮﻕ ﺍﯾﺮﺳﻪ ﻧﻄﻢ ﻗﯿﻠﻐﺎﻥ ﻧﯽ ﺧﻼﯾﻖ
ﻣﮑﺮﺭ ﺍﯾﻼﻣﺎﻕ ﺳﯿﻨﺪﻥ ﻧﻪ ﻻﯾﻖ
ﺧﻮﺵ ﺍﯾﺮﻣﺎﺱ ﺍﯾﻞ ﺳﻮﻧﮕﯿﭽﻪ ﺭﺧﺶ ﺳﻮﺭﻣﺎﮎ
ﯾﻮﻟﯽ ﮐﯿﻢ ﺍﯾﻞ ﯾﻮﮔﻮﺭﻣﯿﺶ ﺗﻮﺭ ﯾﻮﮔﻮﺭﻣﺎﮎ
ﺑﯿﺮﺍﻭ ﮐﯿﻢ ﺑﯿﺮ ﭼﻤﻨﺪﻩ ﺳﺎﯾﺮ ﺍﯾﺮﺩﯼ
ﻧﯿﭽﺎ ﮐﯿﻢ ﮔﻞ ﺁﭼﯿﻠﻐﺎﻥ ﮐﻮﺭﺩﯼ ﺗﯿﺮﺩﯼ
ﻫﻢ ﺍﻭﻝ ﯾﯿﺮﺩﻩ ﺍﯾﻤﺲ ﮔﻞ ﺍﯾﺴﺘﻤﮏ ﺧﻮﺏ
ﺑﻮ ﺑﻮﺳﺘﺎﻥ ﺻﺤﻨﯿﺪﻩ ﮔﻞ ﮐﻮﺏ ﭼﻤﻦ ﮐﻮﺏ
ﯾﻌﻨﯽ ‏( ﻃﺮﺡ ﻧﻮﯾﻨﯽ ﺑﺮﯾﺰ ﮐﻪ ﻣﯿﻞ ﻭ ﻋﻼﻗﮥ ﻣﺮﺩﻡ ﺭﺍ ﺑﻪ ﺳﻮﯼ ﺧﻮﺩ ﺑﮑﺸﺎﻧﺪ .
ﻭﺭﻧﻪ ﺑﻪ ﺗﻮ ﺷﺎﯾﺴﺘﻪ ﻧﯿﺴﺖ ﺁﻧﭽﻪ ﺭﺍ ﮐﻪ ﺩﯾﮕﺮﺍﻥ ﺑﻪ ﺭﺷﺘﮥ ﻧﻈﻢ ﮐﺸﯿﺪﻩ ﺍﻧﺪ
ﺑﺴﺮﺍﯾﯽ . ﺧﻮﺵ ﺁﯾﻨﺪ ﻧﯿﺴﺖ ﺍﺯ ﻋﻘﺐ ﺩﯾﮕﺮﺍﻥ ﺗﺎﺧﺘﻦ ﻭ ﺑﻪ ﺭﺍﻫﯽ ﮐﻪ ﺁﻧﺎﻥ
ﺭﻓﺘﻪ ﺍﻧﺪ ﺭﺍﻩ ﺳﭙﺮﺩﻥ . ﺩﺭ ﭼﻤﻨﯽ ﮐﻪ ﻫﻤﻪ ﮔﻠﻬﺎﯼ ﻧﻮﺷﮕﻔﺘﻪ ﺭﺍ ﭼﯿﺪﻩ ﺍﻧﺪ،
ﻧﺒﺎﯾﺪ ﺩﺭ ﺟﺴﺖ ﻭ ﺟﻮﯼ ﮔﻞ ﺑﻮﺩ، ﻣﮕﺮ ﻧﻤﯽ ﺑﯿﻨﯽ ﮐﻪ ﺩﺭﺻﺤﻦ ﺍﯾﻦ ﺑﻮﺳﺘﺎﻥ
ﮔﻞ ﭼﻘﺪﺭ ﺯﯾﺎﺩ ﻭ ﭼﻤﻦ ﭼﻘﺪﺭ ﻓﺮﺍﻭﺍﻥ ﺍﺳﺖ ‏).
ﻧﻮﺍﯾﯽ ﺩﺭ ﻋﯿﻦ ﺳﺘﺎﯾﺶ ﭘﯿﺶ ﮐﺴﻮﺗﺎﻥ ﺧﻮﺩ، ﮐﺎﺳﺘﯽ ﻫﺎﯼ ﺟﺪﯼ ﺁﺛﺎﺭﺷﺎﻥ ﺭﺍ
ﺩﺭ ﻣﯽ ﯾﺎﺑﺪ ﻭ ﺁﻧﻬﺎﺭﺍ ﺻﻤﯿﻤﺎﻧﻪ ﺍﻧﺘﻘﺎﺩ ﻣﯿﮑﻨﺪ. ﻣﺜﻼ ﺍﻭ ﺧﺴﺮﻭ ﭘﺮﻭﯾﺰ ﺭﺍ ﺑﻪ
ﻣﺜﺎﺑﮥ ﺳﯿﻤﺎﯼ ﻣﺜﺒﺖ ﻭ ﻗﻬﺮﻣﺎﻥ ﺍﯾﺠﺎﺑﯽ ﺩﺍﺳﺘﺎﻥ ﺗﺄﯾﯿﺪ ﻧﻤﯽ ﮐﻨﺪ ﻭ ﺩﺭ ﻣﻘﺪﻣﮥ
" ﻓﺮﻫﺎﺩ ﻭ ﺷﯿﺮﯾﻦ " ﭼﻨﯿﻦ ﺍﺭﺯﯾﺎﺑﯽ ﻣﯽ ﻧﻤﺎﯾﺪ :
ﻭﻟﯽ ﭼﯿﮏ ﮐﻨﻠﺮ ﺍﻭﺷﺒﻮ ﺟﺎﻣﺪﯾﻦ ﺭﺍﺡ
ﺳﺮﺍﺳﺮ ﺑﻮﻟﺪﯾﻠﺮ ﺧﺴﺮﻭ ﻏﻪ ﻣﺪﺍﺡ
ﮐﻪ ﻣﻠﮑﯽ ﺍﻧﺪﺍﻕ ﻭ ﺁﯾﯿﻨﯽ ﻣﻮﻧﺪﺍﻕ
ﺳﭙﺎﻫﯽ ﺍﻧﺪﺍﻕ ﻭ ﺗﻤﮑﯿﻨﯽ ﻣﻮﻧﺪﺍﻕ
‏( ﺗﻤﺎﻡ ﮐﺴﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﺍﺯﯾﻦ ﺟﺎﻡ ﺑﺎﺩﻩ ﻧﻮﺷﯿﺪﻧﺪ ــ ﯾﻌﻨﯽ ﺧﻤﺴﻪ ﺳﺮﻭﺩﻧﺪ ــ
ﺳﺮﺍﺳﺮ ﺑﻪ ﺳﺘﺎﯾﺶ ﺧﺴﺮﻭ ﭘﺮﺩﺍﺧﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﻣﻠﮏ ﻭ ﺁﯾﯿﻨﺶ ﭼﻨﯿﻦ ﺍﺳﺖ ﻭ ﺳﭙﺎﻩ ﻭ
ﺗﻤﮑﯿﻨﺶ ﭼﻨﺎﻥ ‏) .
ﻧﻮﺍﯾﯽ ﺑﻪ ﺩﺷﻮﺍﺭﯼ ﮐﺎﺭﯼ ﮐﻪ ﺁﻏﺎﺯ ﮐﺮﺩﻩ ﺑﻮﺩ ﺟﺪﺍ ﺗﻮﺟﻪ ﺩﺍﺷﺖ . ﺍﻭ ﻣﯽ
ﺩﺍﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺷﺪﻥ ﺑﺎ ﺩﻭ ﺣﺮﯾﻒ ﻗﻮﯼ ﭘﻨﺠﻪ ﻭ ﺍﺳﺘﺎﺩﺍﻥ ﻣﺴﻠﻢ ﺳﺨﻦ ﺍﻣﺮ
ﺳﻬﻞ ﻭ ﺳﺎﺩﻩ ﺍﯼ ﻧﯿﺴﺖ ﻭ ﻣﺴﺘﻠﺰﻡ ﺩﺍﻧﺸﯽ ﺑﺰﺭﮒ، ﺩﯾﺪﯼ ﻭﺳﯿﻊ ﻭ ﺩﻗﯿﻖ ﻭ
ﺍﺳﺘﻌﺪﺍﺩﯼ ﻋﺎﻟﯽ ﻣﯽ ﺑﺎﺷﺪ :
ﺍﯾﻤﺲ ﺁﺳﺎﻥ ﺑﻮ ﻣﯿﺪﺍﻥ ﺍﯾﭽﺮﻩ ﺗﻮﺭﻣﺎﻕ
ﻧﻈﺎﻣﯽ ﭘﻨﺠﻪ ﺳﯿﻐﻪ ﭘﻨﺠﻪ ﺍﻭﺭﻣﺎﻕ
ﮐﯿﺮﺍﮎ ﺷﯿﺮ ﺁﻟﯿﺪﻩ ﻫﻢ ﺷﯿﺮ ﺟﻨﮕﯽ
ﺍﮔﺮ ﺷﯿﺮ ﺍﻭﻟﻤﺴﻪ ﺑﺎﺭﯼ ﭘﻠﻨﮕﯽ
ﺍﻣﺎ ﻧﻮﺍﯾﯽ ﺍﺯﯾﻦ ﺁﺯﻣﻮﻥ ﺩﺷﻮﺍﺭ ﻣﻮﻓﻖ ﻭ ﺳﺮﺑﻠﻨﺪ ﺑﯿﺮﻭﻥ ﻣﯿﺸﻮﺩ ﻭ ﺑﻪ ﺁﻓﺮﯾﺪﻥ
ﭼﻨﺎﻥ ﺍﺛﺮﯼ ﺩﺳﺖ ﻣﯽ ﯾﺎﺑﺪ ﮐﻪ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺩﺭ ﺯﺑﺎﻥ ﻣﺎﺩﺭﯼ ﺍﻭ، ﺑﻠﮑﻪ ﺩﺭ ﺍﺩﺑﯿﺎﺕ
ﺷﺮﻕ ﻭ ﺟﻬﺎﻥ ﮔﻨﺠﯿﻨﻪ ﺍﯼ ﻋﻈﯿﻢ ﻭ ﻓﻨﺎ ﻧﺎﭘﺬﯾﺮ ﻣﺤﺴﻮﺏ ﻣﯿﺸﻮﺩ . ﺍﺯ ﺁﻓﺮﯾﻨﺶ
ﺧﻤﺴﮥ ﻧﻮﺍﯾﯽ ﺑﯿﺶ ﺍﺯ 550 ﺳﺎﻝ ﻣﯽ ﮔﺬﺭﺩ . ﺩﺭ ﻃﯽ ﺍﯾﻦ ﻣﺪﺕ ﻃﻮﻻﻧﯽ ﺍﯾﻦ
ﺷﺎﻫﮑﺎﺭ ﺍﺩﺑﯽ، ﺑﻪ ﺻﻔﺖ ﯾﮑﯽ ﺍﺯ ﻣﺤﺒﻮﺑﺘﺮﯾﻦ ﺁﺛﺎﺭﯼ ﮐﻪ ﺍﯾﺪﻩ ﻫﺎﯼ ﻋﺎﻟﯽ
ﺍﻧﺴﺎﻧﯽ ﺭﺍ ﺗﺮﻧﻢ ﻣﯿﮑﻨﻨﺪ، ﺍﺯ ﻃﺮﻑ ﻋﻼﻗﻤﻨﺪﺍﻥ ﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪﻩ ﺍﺳﺖ.
ﻧﻮﺍﯾﯽ ﻣﺠﻤﻮﻉ ﺩﺍﺳﺘﺎﻧﻬﺎﯼ ﺧﻤﺴﻪ ﺭﺍ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺯﻭﺩﯼ ﺷﻬﺮﺕ ﺟﻬﺎﻧﯽ ﭘﯿﺪﺍ ﮐﺮﺩ،
ﺩﺭ ﻣﺪﺕ ﺩﻭﺳﺎﻝ ‏( ﺩﺭ ﺻﻮﺭﺕ ﻣﺤﺎﺳﺒﮥ ﺭﻭﺯﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﻃﯽ ﺍﻥ ﺑﻪ ﮐﺎﺭ ﺍﯾﺠﺎﺩﯼ
ﭘﺮﺩﺍﺧﺘﻪ ﺩﺭ 600 ﺭﻭﺯ ‏) ﺑﻪ ﭘﺎﯾﮥ ﺗﮑﻤﯿﻞ ﺭﺳﺎﻧﯿﺪ ﮐﻪ ﺣﺘﯽ ﺑﺮﺍﯼ ﺧﻮﺩ ﺷﺎﻋﺮ
ﻧﯿﺰ ﺍﻣﺮﯼ ﻏﯿﺮ ﻣﺘﺮﻗﺒﻪ ﻭ ﻋﻤﻞ ﻗﻬﺮﻣﺎﻧﺎﻧﻪ ﺑﻮﺩ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺁﺳﺎﻧﯽ ﻧﻤﯽ ﺷﺪ ﺍﻧﺠﺎﻡ
ﺁﻧﺮﺍ ﺗﻮﻗﻊ ﺑﺮﺩ. ﺍﻭ ﺑﻪ ﻋﻈﻤﺖ ﮐﺎﺭ ﻭ ﺍﺳﺘﻌﺪﺍﺩ ﻋﻈﯿﻢ ﻭ ﺷﮕﻔﺖ ﺍﻧﮕﯿﺰ ﺧﻮﺩ
ﺍﺷﺎﺭﻩ ﻣﯿﮑﻨﺪ ﻭ ﻣﯿﮕﻮﯾﺪ : ﺩﺭ ﻋﻬﺪ ﺷﺎﻩ ﻏﺎﺯﯼ ﺷﺨﺼﯽ ﭼﻮﻥ ﺗﻮ ﻋﺮﺽ ﻭﺟﻮﺩ
ﮐﺮﺩ ﮐﻪ ﻫﯿﭻ ﺁﺩﻣﯽ ﺯﺍﺩﻩ ﺍﯼ ﮐﻪ ﺗﺎ ﻋﺼﺮ ﺗﻮ ﺯﯾﺴﺖ، ﺁﻧﭽﻪ ﺭﺍ ﮐﻪ ﺗﻮ ﺍﻧﺠﺎﻡ
ﺩﺍﺩﯼ ﻧﺘﻮﺍﻧﺴﺖ ﺍﻧﺠﺎﻡ ﺩﻫﺪ :
ﮐﻪ ﮐﯿﻠﺪﯼ ﺯﻣﺎﻧﯿﺪﻩ ﺳﯿﻨﺪﯾﮏ ﮐﯿﺸﯽ
ﮐﻪ ﺍﯾﺮﻣﺲ ﺍﯾﺸﯿﻨﮓ ﺁﺩﻣﯿﺰﺍﺩ ﺍﯾﺸﯽ
ﻧﻮﺍﯾﯽ ﻣﯿﺨﻮﺍﺳﺖ ﺩﺭﯾﻦ ﻋﺮﺻﻪ ﺍﺛﺮﯼ ﺩﺭ ﺯﺑﺎﻥ ﺗﺮﮐﯽ ﺑﯿﺎﻓﺮﯾﻨﺪ ﮐﻪ ﺩﺭ ﻋﯿﻦ
ﻫﻤﭙﺎﯾﻪ ﺑﻮﺩﻥ ﺑﺎ ﺁﺛﺎﺭ ﻣﻮﺟﻮﺩ ﺩﺭ ﺯﺑﺎﻥ ﺩﺭﯼ، ﺍﺻﯿﻞ ﻭ ﻣﺴﺘﻘﻞ ﺍﺯ ﺁﻧﻬﺎ ﺑﺎﺷﺪ ﻭ
ﺫﻭﻕ ﺯﯾﺒﺎﭘﺴﻨﺪﯼ ﺗﺮﮐﺎﻥ ﺭﺍ ﺍﺷﺒﺎﻉ ﻧﻤﺎﯾﺪ :
ﭼﻮﻥ ﺍﻭﻗﻮﻣﻖ ﺯﻣﺰﻣﻪ ﺳﯽ ﺑﻮﻟﺪﯼ ﺑﺲ
ﮐﻮﻧﮕﻠﻮﻡ ﺍﺭﺍ ﺩﻏﺪﻏﻪ ﺳﺎﻟﺪﯼ ﻫﻮﺱ
ﻓﺎﺭﺳﯽ ﺍﻭﻟﺪﯼ ﭼﻮ ﺍﻭﻟﺮﮔﻪ ﺍﺩﺍ
ﺗﺮﮐﯽ ﺍﯾﻠﻪ ﻗﯿﻠﺴﻢ ﺍﻧﯽ ﺍﺑﺘﺪﺍ
ﻓﺎﺭﺳﯽ ﺍﯾﻞ ﺗﺎﭘﺘﯽ ﭼﻮﺧﻮﺭﺳﻨﺪﻟﯿﻖ
ﺗﺮﮎ ﺩﺍﻏﯽ ﺗﺎﭘﺴﻪ ﺑﺮﻭﻣﻨﺪﻟﯿﻖ
-- ﭼﻮﻥ ﺯﻣﺰﻣﮥ ﺧﻮﺍﻧﺪﻥ ﺑﻪ ﭘﺎﯾﺎﯾﺎﻥ ﺭﺳﯿﺪ، ﻫﻮﺳﯽ ﺑﺰﺭﮒ ﺩﺭ ﺩﻟﻢ ﺩﻏﺪﻏﻪ
ﺍﻧﺪﺍﺧﺖ، ﭼﻮﻥ ﺑﺮﺍﯼ ﺁﻧﻬﺎ ﺑﻪ ﺯﺑﺎﻥ ﻓﺎﺭﺳﯽ ﺳﺮﻭﺩﻩ ﺍﻧﺪ، ﻣﻦ ﺑﺎﯾﺪ ﺑﻪ ﺯﺑﺎﻥ
ﺗﺮﮐﯽ ﺑﺴﺮﺍﯾﻢ. ﻫﻤﺎ ﻧﻄﻮﺭﯼ ﮐﻪ ﺁﻧﺎﻥ ﺍﺯ ﺧﻮﺍﻧﺪﻥ ﺁﻥ ﺩﺭ ﺯﺑﺎﻥ ﻓﺎﺭﺳﯽ ﻟﺬﺕ
ﻣﯽ ﺑﺮﻧﺪ، ﺗﺮﮐﺎﻥ ﻧﯿﺰ ﺑﺎ ﺧﻮﺍﻧﺶ ﺁﻥ ﺑﺰﺑﺎﻥ ﺧﻮﺩ ﻣﺤﻈﻮﻅ ﺷﻮﻧﺪ ﻭ ﺑﻪ
ﺑﺮﻭﻣﻨﺪﯼ ﺩﺳﺖ ﯾﺎﺑﻨﺪ.
ﻧﻮﺍﯾﯽ ﺩﺭ ﺳﺎﻝ 888ﻫـ ‏( 1483ﻡ ‏) ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ ﺩﻓﺘﺮ ﺧﻤﺴﻪ – ﺩﺍﺳﺘﺎﻥ
ﻓﻠﺴﻔﯽ، ﺍﺧﻼﻗﯽ ﻭ ﺁﻣﻮﺯﺷﯽ " ﺣﯿﺮﺓ ﺍﻻﺑﺮﺍﺭ " ﺭﺍ ﺑﻪ ﺍﺗﻤﺎﻡ ﻣﯿﺮﺳﺎﻧﺪ ﻭ
ﻫﻨﮕﺎﻣﯽ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺳﺮﻭﺩﻥ ﺩﺍﺳﺘﺎﻥ " ﻓﺮﻫﺎﺩ ﻭ ﺷﯿﺮﯾﻦ " ﺁﻏﺎﺯ ﻣﯿﮑﻨﺪ، ﺳﺮﺷﺎﺭ ﺍﺯ
ﻣﻮﻓﻘﯿﺘﯽ ﮐﻪ ﺩﺭ ﺳﺮﺍﯾﺶ ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ ﺩﺍﺳﺘﺎﻥ ﺑﻪ ﺩﺳﺖ ﺍﻭﺭﺩﻩ ﺍﺳﺖ ﻣﯿﮕﻮﯾﺪ : ﺗﻮ
ﻃﺮﺡ ﺭﻭﺿﮥ ﺯﺭﮐﺎﺭ ﯾﻌﻨﯽ " ﺣﯿﺮﺓ ﺍﻻﺑﺮﺍﺭ " ﺭﺍ ﺑﻪ ﭘﺎﯾﺎﻥ ﺭﺳﺎﻧﺪﻩ، ﺩﺭﻫﺎﯼ
ﮔﺮﺍﻧﺒﻬﺎ ﻧﺜﺎﺭ ﻣﺮﺩﻣﺎﻥ ﮐﺮﺩﯼ ﻭ ﻓﺮﺷﺘﮕﺎﻥ ﻫﻢ ﺩﺭﯾﻦ ﮐﺎﺭﺑﻪ ﺗﻮ ﺷﺎﺩﺑﺎﺵ ﻭ
ﺁﻓﺮﯾﻦ ﮔﻔﺘﻨﺪ . ﻫﺮﭼﻨﺪ ﺩﺭ ﺳﺮﻭﺩﻥ ﺁﻥ ﺭﻧﺞ ﺯﯾﺎﺩ ﺑﺮﺩﯼ، ﺍﻣﺎ ﺑﺒﯿﻦ ﭼﻪ ﮔﻨﺠﯿﻨﻪ
ﺍﯼ ﮔﺮﺍﻧﺒﻬﺎ ﺑﻪ ﺩﺳﺖ ﺁﻭﺭﺩﻩ ﺍﯼ. ﺍﮐﻨﻮﻥ ﺩﻭﺑﺎﺭﻩ ﺑﺮﺍﯼ ﺩﺳﺖ ﯾﺎﻓﺘﻦ ﺑﻪ ﮔﻨﺠﯽ
ﺩﯾﮕﺮ ﺗﻼﺵ ﮐﻦ ﻭﮔﻨﺠﯽ ﺭﺍ ﮐﻪ ﺍﺯﺁﻥ ﺑﻪ ﺩﺳﺖ ﻣﯽ ﺁﻭﺭﯼ، ﻧﺜﺎﺭ ﺩﻭﺳﺘﺎﻥ
ﺑﺴﺎﺯ :
ﯾﺴﺎﺩﯾﻨﮓ ﺭﻭﺿﮥ ﺯﺭﮐﺎﺭ ﻃﺮﺣﯿﻦ
ﭼﯿﻘﺎﺭﺩﯾﻨﮓ " ﺣﯿﺮﺓ ﺍﻻﺑﺮﺍﺭ " ﻃﺮﺣﯿﻦ
ﺧﻼﯾﻖ ﻗﻪ ﺳﺎﭼﯿﺐ ﺩﺭﺛﻤﯿﻨﻠﺮ
ﻣﻼﺋﮏ ﺩﻥ ﺍﯾﺸﯿﺘﺪﯾﻨﮓ ﺁﻓﺮﯾﻨﻠﺮ
ﺍﮔﺮﭼﻪ ﺍﯾﺘﻮﺭﯾﺪﻩ ﺭﻧﺞ ﺗﺎﭘﺪﯾﻨﮓ
ﻭﻟﯽ ﮐﻮﺭ ﮐﯿﻢ ﻧﻪ ﯾﻨﮕﻠﯿﻎ ﮔﻨﺞ ﺗﺎﭘﺪﯾﻨﮓ
ﯾﻨﻪ ﺑﯿﺮ ﮐﺎﻥ ﻧﯽ ﻗﺎﺯﻣﺎﻗﻠﯿﻖ ﻗﻪ ﻣﯿﻞ ﺍﯾﺖ
ﻗﺎﺯﯾﺐ ﺍﺣﺒﺎﺏ ﺍﺭﺍ ﻧﻘﺪﯾﻦ ﻃﻔﯿﻞ ﺍﯾﺖ
ﻧﻮﺍﯾﯽ ﺩﺭ ﻫﻤﺎﻥ ﺳﺎﻝ ﺍﺯ ﺳﺮﻭﺩﻥ ﺩﻭ ﺩﺍﺳﺘﺎﻥ ﺩﯾﮕﺮ ﺧﻮﺩ ﯾﻌﻨﯽ " ﻟﯿﻠﯽ ﻭ
ﻣﺠﻨﻮﻥ " ﻭ " ﺳﺒﻌﮥ ﺳﯿﺎﺭ " ﻧﯿﺰ ﻓﺮﺍﻏﺖ ﻣﯽ ﯾﺎﺑﺪ.
ﺍﺗﻤﺎﻡ ﭘﯽ ﺩﺭ ﭘﯽ ﭼﻬﺎﺭ ﺩﺍﺳﺘﺎﻥ ﺍﺭﺯﺷﻤﻨﺪ "ﺧﻤﺴﻪ " ﺩﺭ ﺍﺛﺮ ﮐﺎﺭ ﻣﺴﻠﺴﻞ ﻭ
ﺍﻧﻘﻄﺎﻉ ﻧﺎﭘﺬﯾﺮ ﺩﺭ ﻣﺪﺕ ﺯﻣﺎﻧﯽ ﻧﻪ ﭼﻨﺪﺍﻥ ﺯﯾﺎﺩ، ﻧﻤﻮﺩﺍﺭﻗﺪﺭﺕ ﺷﻌﺮﯼ ﻭ ﺩﻫﺎﯼ
ﻧﻮﺍﯾﯽ ﺍﺳﺖ. ﺍﻭ ﺳﺮﺍﯾﺶ ﭼﻬﺎﺭ ﺩﺍﺳﺘﺎﻥ ﺭﺍ ﺑﻪ ﻋﺒﻮﺭ ﺍﺯ ﭼﻬﺎﺭ ﮐﻮﻩ ﺑﻠﻨﺪ ﺩﺷﻮﺍﺭ
ﮔﺬﺍﺭ ﻭ ﭘﺮ ﺍﺯ ﻣﻮﺍﻧﻊ ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﻣﯿﺴﺎﺯﺩ.
ﺷﺎﻋﺮ ﭘﺲ ﺍﺯ ﯾﮏ ﻣﺪﺕ ﻣﺨﺘﺼﺮ ﺍﺳﺘﺮﺍﺣﺖ ﺑﻪ ﻧﻮﺷﺘﻦ ﺩﺍﺳﺘﺎﻥ ﭘﻨﺠﻢ ﺁﻏﺎﺯ ﻣﯿﮑﻨﺪ
ﻭ ﺩﺭﺳﺎﻝ 890ﻫـ ‏(1485ﻡ ‏) ﺁﺧﺮﯾﻦ ﺩﻓﺘﺮ ﺧﻤﺴﻪ " ﺳﺪ ﺍﺳﮑﻨﺪﺭﯼ " ﺭﺍ
ﺍﺧﺘﺘﺎﻡ ﻣﯽ ﺑﺨﺸﺪ .
ﻧﻮﺍﯾﯽ ﻣﯿﮕﻮﯾﺪ ﮐﻪ ﻣﻨﻈﻮﺭﺵ ﺍﺯ ﺁﻓﺮﯾﻨﺶ ﺧﻤﺴﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺍﻓﺴﺎﻧﻪ ﭘﺮﺩﺍﺯﯼ ﻧﺒﻮﺩ،
ﺑﻠﮑﻪ ﺍﻭ ﻣﯽ ﺧﻮﺍﺳﺖ ﺍﻧﺪﯾﺸﻪ ﻫﺎ ﻭ ﺍﻓﮑﺎﺭ ﺁﺭﻣﺎﻧﯽ ﺧﻮﺩ ﺭﺍ ﺩﺭ ﻗﺎﻟﺐ ﺩﺍﺳﺘﺎﻧﻬﺎ
ﺑﻪ ﻣﺮﺩﻣﺎﻥ ﻋﺼﺮ ﺧﻮﺩ ﺑﺎﺯﮔﻮ ﻧﻤﺎﯾﺪ . ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﺩﺭ ﺧﺎﺗﻤﮥ ﻟﯿﻠﯽ ﻭ ﻣﺠﻨﻮﻥ ﯾﺎﺩﺁﻭﺭ
ﻣﯿﺸﻮﺩ :
ﯾﺎﺯﻣﺎﻗﺪﻩ ﺑﻮ ﻋﺸﻖ ﺟﺎﻭﺩﺍﻧﻪ
ﻣﻘﺼﻮﺩﻭﻡ ﺍﯾﻤﺲ ﺍﯾﺪﯼ ﻓﺴﺎﻧﻪ
ﻣﻀﻤﻮﻧﯿﻐﻪ ﺑﻮﻟﺪﯼ ﺭﻭﺡ ﻣﯿﻠﯽ
ﺍﻓﺴﺎﻧﻪ ﺍﯾﺪﯼ ﺍﻧﯿﻨﮓ ﻃﻔﯿﻠﯽ
ﻟﯿﮑﻦ ﭼﻮ ﺭﻗﻢ ﻏﻪ ﮐﯿﻠﺪﯼ ﻣﻀﻤﻮﻥ
ﺍﻓﺴﺎﻧﻪ ﺍﻧﮕﺎ ﻟﺒﺎﺱ ﻣﻮﺯﻭﻥ
ﻧﻮﺍﯾﯽ ﺍﺩﺑﯿﺎﺕ ﺭﺍ ﺑﻪ ﮔﻨﺠﯿﻨﻪ ﻫﺎﯼ ﺑﺰﺭﮔﯽ ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﻣﯿﺴﺎﺯﺩ ﮐﻪ ﻧﻈﺎﻣﯽ ﮔﻨﺠﻮﯼ
ﭘﻨﺞ ﺩﮊ ﺍﺳﺘﻮﺍﺭ ﺑﺮ ﺁﻥ ﺑﺮﭘﺎﺩﺍﺷﺖ ﻭ ﺧﺴﺮﻭ ﺩﻫﻠﻮﯼ ﭘﯿﺮﺍﻣﻮﻥ ﺍﯾﻦ ﺩﮊﻫﺎﺭﺍ ﺑﺎ
ﮐﺎﺧﻬﺎﯼ ﺷﮑﻮﻫﻤﻨﺪ ﭘﺮ ﺍﺯ ﻧﻘﺶ ﻭ ﻧﮕﺎﺭ ﺁﺭﺍﺳﺖ. ﺍﯾﻦ ﺑﻨﺎﻫﺎﯼ ﺷﮑﻮﻫﻤﻨﺪ
ﻧﯿﺎﺯﻣﻨﺪ ﺁﻥ ﺑﻮﺩ ﺗﺎ ﺷﻬﺮﯼ ﺑﺰﺭﮒ ﺑﺎ ﺑﺎﻏﻬﺎﯼ ﺳﺒﺰ ﻭ ﺧﺮﻡ ﻧﯿﺰ ﺑﻪ ﺯﯾﻨﺖ ﺁﻥ
ﺑﯿﻔﺰﺍﯾﺪ. ﻧﻮﺍﯾﯽ ﺍﯾﻦ ﺷﻬﺮ ﺭﺍ ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﮥ ﺳﻮﺍﺩ ﺍﻋﻈﻢ ﻭ ﺍﯾﻦ ﺑﺎﻏﻬﺎﺭﺍ ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﮥ
ﺭﯾﺎﺽ ﺧﺮﻡ ﺑﻪ ﻭﺟﻮﺩ ﻣﯽ ﺁﻭﺭﺩ ﻭ ﺑﺪﯾﻦ ﺳﺎﻥ ﻧﻘﺶ ﺧﻤﺴﮥ ﺧﻮﺩ ﺭﺍ ﺩﺭ ﺗﮑﻤﯿﻞ
ﺍﺩﺑﯿﺎﺕ ﺟﻬﺎﻥ ﺁﻥ ﺭﻭﺯ ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ ﻣﯿﺴﺎﺯﺩ :
ﺑﻮﻟﺴﻪ ﻣﯿﻨﮕﺎ ﻓﺮﺻﺖ ﺍﻭﻝ ﻗﺪﺭ ﭼﺎﻍ
ﮐﯿﻢ ﺷﻬﺮ ﺍﯾﻼ ﻃﺮﺡ ﺳﺎﻟﯿﺒﺎﻥ ﺑﺎﻍ
ﺑﺎﻏﯿﻨﯽ ﺭﯾﺎﺽ ﺧﺮﻡ ﺍﯾﺘﺴﺎﻡ
ﺷﻬﺮﯾﻨﯽ ﺳﻮﺍﺩ ﺍﻋﻈﻢ ﺍﯾﺘﺴﺎﻡ
ﻧﻮﺭﺍﻟﺪﯾﻦ ﻋﺒﺪﺍﻟﺮﺣﻤﺎﻥ ﺟﺎﻣﯽ ﺩﻭﺳﺖ ﻭ ﻣﺮﺷﺪ ﻋﻠﯿﺸﯿﺮ ﻧﻮﺍﯾﯽ ﮐﻪ ﺍﻭ ﺭﺍ ﺩﺭ
ﺍﯾﺠﺎﺩ ﻭ ﺗﮑﻤﯿﻞ ﺧﺴﺘﻪ ﺗﺸﻮﯾﻖ ﻣﯿﮑﺮﺩ، ﺍﺭﺯﺵ ﺍﯾﻦ ﮐﺎﺭ ﺧﻼﻗﺎﻧﮥ ﻧﻮﺍﯾﯽ ﺭﺍ ﻧﻪ
ﺗﻨﻬﺎ ﺩﺭ ﻣﯿﺎﻥ ﺍﺗﺮﺍﮎ، ﺑﻠﮑﻪ ﺩﺭ ﻣﯿﺎﻥ ﻓﺎﺭﺳﯽ ﺯﺑﺎﻧﺎﻥ ﻭ ﻋﺮﺑﻬﺎ ﻧﯿﺰ ﺑﺎ ﺟﺪﯾﺖ ﻭ
ﻗﺎﻃﻌﯿﺖ ﺧﺎﻃﺮ ﻧﺸﺎﻥ ﻣﯿﺴﺎﺯﺩ. ﺍﻭ ﺩﺭ " ﺧﺮﺩﻧﺎﻣﮥ ﺍﺳﮑﻨﺪﺭﯼ " ﺧﻮﺩ ﺍﺭﺯﯾﺎﺑﯽ
ﻭﺍﻗﻊ ﺑﯿﻨﺎﻧﻪ ﺍﯼ ﺍﺯﯾﻦ ﺷﺎﻫﮑﺎﺭ ﺍﺩﺑﯽ ﺑﻪ ﻋﻤﻞ ﺁﻭﺭﺩﻩ، ﻧﻮﺍﯾﯽ ﺭﺍ ﺷﯿﺮ ﻗﻮﯼ
ﭘﻨﺠﻪ ﺍﯼ ﻣﯿﺪﺍﻧﺪ ﮐﻪ ﺗﻮﺍﻧﺴﺖ ﺍﺯ ﻣﺼﺎﻑ ﺑﺎ ﺷﯿﺮ ﮔﻨﺠﻪ ﯾﻌﻨﯽ ﻧﻈﺎﻣﯽ ﮔﻨﺠﻪ
ﯾﯽ ﺳﺮﺑﻠﻨﺪ ﻭ ﭘﯿﺮﻭﺯ ﺑﺪﺭﺁﯾﺪ، ﺍﮔﺮ ﺍﻭ ﺍﯾﻦ ﺍﺛﺮ ﺧﻮﺩﺭﺍ ﺑﻪ ﺯﺑﺎﻥ ﻓﺎﺭﺳﯽ ﻣﯽ
ﺳﺮﻭﺩ، ﻧﻈﺎﻣﯽ ﻭ ﺧﺴﺮﻭ ﺩﺭ ﺑﺮﺍﺑﺮﺵ ﺭﻧﮓ ﻣﯽ ﺑﺎﺧﺘﻨﺪ :
ﺑﻪ ﺗﺮﮐﯽ ﺯﺑﺎﻥ ﻧﻘﺸﯽ ﺁﻣﺪ ﻋﺠﺐ
ﮐﻪ ﺟﺎﺩﻭﺩﻣﺎﻥ ﺭﺍ ﺑﻮﺩ ﻣﻬﺮ ﻟﺐ
ﺑﺒﺨﺸﯿﺪ ﺑﺮ ﻓﺎﺭﺳﯽ ﮔﻮﻫﺮﺍﻥ
ﺑﻪ ﻧﻈﻢ ﺩَﺭﯼ ﺩُﺭ ﻧﻈﻢ ﺁﻭﺭﺍﻥ
ﮐﻪ ﮔﺮ ﺑﻮﺩﯼ ﺁﻥ ﻫﻢ ﺑﻪ ﻧﻈﻢ ﺩﺭﯼ
ﻧﻤﺎﻧﺪﯼ ﻣﺠﺎﻝ ﺳﺨﻦ ﮔﺴﺘﺮﯼ
ﺑﻪ ﻣﯿﺰﺍﻥ ﺁﻥ ﻧﻈﻢ ﻣﻌﺠﺰ ﻧﻈﺎﻡ
ﻧﻈﺎﻣﯽ ﮐﻪ ﺑﻮﺩﯼ ﻭ ﺧﺴﺮﻭ ﮐﺪﺍﻡ
ﭼﻮ ﺍﻭ ﺑﺮ ﺯﺑﺎﻥ ﺩﮔﺮ ﻧﮑﺘﻪ ﺭﺍﻧﺪ
ﺧﺮﺩ ﺭﺍ ﺑﻪ ﺗﻤﯿﯿﺰ ﺷﺎﻥ ﺭﻩ ﻧﻤﺎﻧﺪ
ﺯﻫﯽ ﻃﺒﻊ ﺗﻮ ﺍﻭﺳﺘﺎﺩ ﺳﺨﻦ
ﺯﻣﻔﺘﺎﺡ ﮐﻠﮑﺖ ﮔﺸﺎﺩ ﺳﺨﻦ
ﺳﺨﻦ ﺭﺍ ﮐﻪ ﺍﺯ ﺭﻭﻧﻖ ﺍﻓﺘﺎﺩﻩ ﺑﻮﺩ
ﺑﻪ ﮐﻨﺞ ﻫﻮﺍﻥ ﺭﺧﺖ ﺑﻨﻬﺎﺩﻩ ﺑﻮﺩ
ﺗﻮ ﺩﺍﺩﯼ ﺩﮔﺮ ﺑﺎﺭﻩ ﺍﯾﻦ ﺁﺑﺮﻭﯼ
ﮐﺸﯿﺪﯼ ﺑﻪ ﺟﻮﻻﻧﮕﮥ ﮔﻔﺖ ﻭ ﮔﻮﯼ
ﺻﻔﺎﯾﺎﺏ ﺍﺯ ﻧﻮﺭ ﺭﺍﯼ ﺗﻮﺷﺪ
ﻧﻮﺍﯾﯽ ﺯﻟﻄﻒ ﻧﻮﺍﯼ ﺗﻮ ﺷﺪ
ﻭﺍﻗﻌﺎ ﻫﻤﺎﻥ ﻃﻮﺭﯼ ﮐﻪ ﻣﻮﻻﻧﺎ ﺟﺎﻣﯽ ﯾﺎﺩ ﺁﻭﺭﯼ ﮐﺮﺩﻩ ﺑﻮﺩ، " ﺧﻤﺴﮥ " ﻧﻮﺍﯾﯽ
ﺗﺎﺛﯿﺮﯼ ﻋﻤﯿﻖ ﻭ ﺍﻟﻬﺎﻡ ﺑﺨﺶ ﺑﺮ ﻣﺮﺍﮐﺰ ﺍﺩﺑﯽ ﻭﻗﺖ ﻭ ﺷﺨﺼﯿﺖ ﻫﺎﯼ ﻋﻠﻤﯽ ﻭ
ﻫﻨﺮﯼ ﺁﻥ ﺯﻣﺎﻥ ﻭﺍﺭﺩ ﺁﻭﺭﺩ ﻭ ﭼﻮﻥ ﭘﺪﯾﺪﻩ ﺍﯼ ﺑﯽ ﻧﻈﯿﺮ ﻣﻮﺭﺩ ﺍﺳﺘﻘﺒﺎﻝ ﻗﺮﺍﺭ
ﮔﺮﻓﺖ ﻭ ﺑﻪ ﻗﻮﻝ ﺧﻮﺩ ﺷﺎﻋﺮ، ﺍﻭ ﻗﻠﻤﺮﻭ ﻭﺳﯿﻌﯽ ﺭﺍ ﺍﺯ ﺧﺘﺎ ﺗﺎ ﺧﺮﺍﺳﺎﻥ ﻭ ﺍﺯ
ﺷﯿﺮﺍﺯ ﺗﺎ ﺗﺒﺮﯾﺰ ﺑﺪﻭﻥ ﻟﺸﮑﺮ ﮐﺸﯽ ﺩﺭ ﺗﺤﺖ ﻓﺮﻣﺎﻥ ﺧﻮﺩ ﺩﺭ ﺁﻭﺭﺩﻩ ‏( ﯾﻌﻨﯽ
ﺯﯾﺮ ﺗﺎﺛﯿﺮﺍﺩﺑﯽ ﺧﻮﺩ ﻗﺮﺍﺭﺩﺍﺩﻩ ‏) ﻭ ﺗﺮﮎ ﻭ ﺗﺮﮐﻤﺎﻥ ﺑﻪ ﺍﻭ ﺩﻝ ﺑﺴﺘﻪ ﻭﺍﺯ ﺟﺎﻥ ﻭ
ﺩﻝ ﻋﺎﺷﻖ ﺳﺨﻨﺎﻥ ﺍﻭ ﺷﺪﻩ ﺍﻧﺪ :
ﺁﻟﯿﺐ ﻣﯿﻦ ﺗﺤﺖ ﻓﺮﻣﺎﻧﯿﻤﺪﻩ ﺁﺳﺎﻥ
ﭼﯿﺮﯾﮏ ﭼﯿﮑﻤﯽ ﺧﺘﺎ ﺩﯾﻦ ﺗﺎ ﺧﺮﺍﺳﺎﻥ
ﺧﺮﺍﺳﺎﻥ ﺩﯾﻤﻪ ﮐﯿﻢ ﺷﯿﺮﺍﺯ ﻭ ﺗﺒﺮﯾﺰ
ﮐﻪ ﻗﯿﻠﻤﯿﺶ ﺩﻭﺭ ﻧﯽ ﮐﻠﮑﯿﻢ ﺷﮑﺮﺭﯾﺰ
ﮐﻮﻧﮕﻞ ﺑﯿﺮﻣﯿﺶ ﺳﻮﺯﻭﻣﻐﻪ ﺗﺮﮎ ﺟﺎﻥ ﻫﻢ
ﻧﻪ ﯾﺎﻟﻐﻮﺯ ﺗﺮﮎ، ﺑﻞ ﮐﯿﻢ ﺗﺮﮐﻤﺎﻥ ﻫﻢ
ﺑﻪ ﺍﻫﻤﯿﺖ " ﺧﻤﺴﻪ " ﻭ ﺍﺳﺘﻘﺒﺎﻝ ﺍﺯﯾﻦ ﺷﺎﻫﮑﺎﺭ ﻓﻨﺎ ﻧﺎﭘﺬﯾﺮ  
 
 
 
 
 
                     آرامگاه امیر علیسیر نوایی در زادگاهش "هرات" 
 


برچست ها : ,,,,,,,,,,,,,
تعداد بازدید : 233
     

قلعه ی اختیارالدین

تعداد نظرات : 0

                                 

قلعه‌ای که اسکندر مقدونی در افغانستان بنا کرد+تصاویر

 
«ارگ هرات» نام مکانی تاریخی است که هزار سال قبل از میلاد مسیح توسط «اسکندر مقدونی» در شهر «هرات» افغانستان بنا شده است.

 «ارگ هرات» نام مکانی تاریخی و باستانی در شهر هرات است که اکنون در مرکز این شهر موقعیت دارد و در گذشته به قلعه «شمیران» و «اسکندر» معروف بوده است و آنگونه که برخی از مورخان نوشته‌اند این قلعه تاریخی حدود هزار سال قبل از میلاد مسیح بنا شده است.

 

تاریخچه قلعه شمیران(ارگ هرات)

برخی از مورخان، بنیان قلعه شمیران را پیش از بنای شهر هرات می‌دانند و برخی نیز این قلعه را اولین بنا در عصر فرمانروایی «اسپه» در حدود هزار سال قبل از میلاد معرفی کرده‌اند.

ارگ هرات که اینک نام اصلی آن «قلعه اختیارالدین» است یکی از قدیمی‌ترین بناهای تاریخی و میراث فرهنگی افغانستان و جهان محسوب محسوب می‌شود که بنا به گفته برخی از منابع این قلعه توسط اسکندر کبیر در سال 330 قبل از میلاد ساخته شده و بعضی از محققان عقیده دارند که از بقایای شهر تاریخی «آرتکوانای» (مرکز آریانا) است.

 

اما اینکه چرا این قلعه به شمیران معروف بوده است، «رسول پویان»، در کتاب «جغرافیه عمومی هرات» نوشته است که در ایام قدیم بر شمال شهر هری قلعه‌ای بوده است که آن را «دژشمیران» می‌گفتند و استناد او نیز به کتاب «روضات الجنات» است که در آن نوشته شده: «به اجازه همای چهرآزاد دختر بهمن بن اسفندیار که او را شمیران می‌خواندند و تختگاه او بلخ بود، حصار شمیران را بساختند و 12 سال در عمارت او به سر بردند و بعد از طوفان نوح اول بقعه‌ای که در خراسان ساختند قلعه شمیران است.»

طبق نوشته «ولی شاه بهره» در کتاب «هرات نگین خراسان» وقتی اسکندر مقدونی در 331 قبل از میلاد به هرات حمله کرد، در برابر مقاومت مردم این منطقه که به نام حصار آرتاکونا یعنی مرکز آریانا معروف بود مواجه شد که پس از تصرف هرات مجدداً آن را بنا کرد.

این قلعه تاریخی اینک در قسمت شمالی شهر هرات در نزدیکی محله «بردرانیها» بر روی پشته‌ای بلند واقع شده و حدود 5000 هزار متر مربع مساحت دارد.

ارگ هرات مرکز مقاومت و ایستادگی در برابر دشمنان

طبق نوشته «رسول پویان»، در کتاب «جغرافیه عمومی هرات»، این قلعه باستانی در مسیر تاریخ پر نشیب و فراز هرات بارها ویران و دوباره از نو آباد شده است.

 

این قلعه به دلیل مرکزیت حکومت‌های نظامی همیشه مورد تخریب و صدمات نیروهای مهاجم بوده است و هر بار که جنگی در این شهر روی می‌داد، اولین بنایی که خسارت می‌دید، ارگ هرات بود.

در عصر سلطان «مسعود غزنوی» به منظور پیشگیری از حملات سپاه «سلجوقی»، سپاه افغان در این قلعه مستقر شد که در جنگی که میان 2 طرف رخ داد این قلعه ویران شد و پس از تصرف هرات به دست سپاه سلجوقی دوباره این قلعه آباد شد.

 

طبق نوشته «ولی شاه بهره» این قلعه در سال 571 هجری قمری مرکز دفاعی سلاطین «غوری» بود که در حمله «تولی خان» پسر «چنگیز مغول» 12 هزار نفر از مدافعان این قلعه کشته شدند و از مردم شهر هرات فقط 16 نفر زنده ماندند و در نهایت شهر به تصرف پسر چنگیز در آمد.

قلعه تاریخی هرات که با خشت خام بنا شده است، در اواخر قرن هفتم هجری درسال 695  توسط اختیار الدین، فرمانده نظامی «فخرالدین کرت:، دوباره مرمت شد و از آن تاریخ تا به امروز، این قلعه به نام قلعه اختیارالدین معروف شده است.

 

در زمان تصرف هرات به دست «تیمور جهانگشا»، قسمتی از این قلعه ویران شد و در دوره سلطنت پسر تیمور «شاهرخ میرزا» این قلعه بصورت اساسی بنا و با کاشی‌های رنگارنگ آراسته شد.

برج‌های قلعه اختیار الدین در زمان تیموریان (شاهرخ میرزا) دارای تزئینات و کاشی‌کاری شد و بقایای اندکی که اینک از آن کاشی کاری‌ها بر جا مانده است، نشان از آن دارد که کتیبیه‌ای عظیم به «خط ثلث» بر روی بدنه قلعه کار شده بود و همچنین بر روی 2 برج در حال حاضر این تزئینات به چشم می‌خورد و در پایین برج کتیبه‌ای به خط کوفی بنایی نیز وجود دارد.در کل این قلعه در زمان تیموریان که عصر تمدن در این منطقه بود دوران خوبی را سپری کرد.

 

پس از فروپاشی امپراطوری تیموریان، این قلعه تاریخی باز هم به عنوان یکی از مراکز عمده تدافعی شهر هرات بوده و در نبردهای دامنه‌داری که در این برهه از تاریخ روی داد، خسارات زیادی بر آن وارد شد و باز در دوره حکمرانی «وزیر یار محمد خان» و سپه سالار «فرامرز خان» دوباره مرمت شد.

در برخی از منابع ذکر شده است که در دوره تیموری در داخل این قلعه اتاقی وجود داشته است که به اتاق زرنگار مشهور بوده است و تمامی دیوارها و سقف‌های این اتاق نقاشی و تزئین شده بوده است که بر اساس نوشته رسول پویان در جغرافیه عمومی هرات، این اتاق در زمان «ظاهر شاه» در سال 1330 خورشیدی توسط «حیات الله خان» تخریب شد که تا هنوز مردم هرات از این واقعه تلخ با نفرت و انزجار یاد می‌کنند.

ارگ هرات از زبان خلیل‌الله خلیلی

«خلیل‌الله خلیلی»، محقق و پژوهشگر افغان در کتاب «آثار هرات» که در سال 1309 در هرات منتشر شده، قلعه ارگ هرات را چنین معرفی کرده است: « یکی از بناهای بزرگ این شهر قلعه ارگ است. که از قدیمی‌ترین بناهای هرات شمرده می‌شود.

علمای علم تاریخ، این قلعه را با نام قلعه اختیارالدین یاد می‌کنند؛ تاریخ بنای آن پوره(دقیق) معلوم نشده، ولی از وضع ساختمان آن معلوم می‌شود که با بنای شهر موازی بوده است.»

خلیلی در ادامه نوشته است که طبق شواهد تاریخی، خزانه عمومی و تمام ذخایردولتی در گذشته در ارگ هرات نگهداری می‌شده و در زمان وقوع جنگ، این شهر مدافع خوبی برای مردمانش بوده است و  این ارگ شاهد دوره‌های اعتلا و مدنیت هرات بوده است.

این قلعه تاریخی که اینک در مرکز شهر قرار گرفته است در گذشته دارای 17 برج دیده‌بانی بوده است که شاه برج آن به نام برج تیموری یاد می‌شود و اکنون در انتهای قسمت شمالی شهر موقعیت دارد و ارتفاع دیوارهای برج از سطح زمین بین 30 تا چهل متر برآورد شده است.

 

آن‌گونه که در کتاب جغرافیه عمومی هرات آمده است کار باسازی و توسعه این قلعه در زمان «داوود» رئیس جمهور وقت افغانستان(1352- 1356) در سال 1354 با نظارت «یونسکو» آغاز شد و قرار بود که طبق این نقشه خندق‌های اطراف به شکل آب‌نما در آید و ساختمان'ها و مغازه‌های اطراف ارگ نیز به سبک معماری دوران تیموریان ساخته شود.

در سال 1355 یونسکو کار ترمیم قلعه را آغاز کرد که کودتای کونیستی در سال 1357 همه چیز را متوقف کرد.

به دنبال کودتای کمونیستی و سپس تجاوز شوروی به افغانستان، این ارگ تاریخی به مقر نظامی نیروهای روسی و دولت دست نشانده آن در آمد و به مرور زمان آسیب‌های فروانی به این قلعه تاریخی وارد شد.

پس از سقوط طالبان کار باسازی این ارگ تاریخی توسط «بنیاد آقاخان» از سر گرفته شد و پس از حدود 10 سال تلاش فراوان این قلعه تاریخی دوباره مرمت شد و اینک موزه شهر هرات نیز در داخل این ارگ قرار دارد.

در سال 1390 در سمت جنوبی قلعه اختیارالدین با کمک وزارت فرهنگ افغانستان «دارالفنون هریوا» تأسیس شد و برخی از فعالیت‌های هنری مثل خوشنویسی، میناتوری، حکاکی روی چوب، شیشه‌سازی، قالی بافی، ابریشم بافی، دوتار سازی و سنگ‌تراشی در این مرکز انجام می‌شد.

در حال حاضر برخی از مراسم فرهنگی در محل این برج برگزار می‌شود، هر چند که بازدید از این قلعه تاریخی برای عموم مردم آزاد نیست.

منبع:خبرگزاری فارس 
 اگر زیبا دیدید پس زیبا بنویسید
 
 
 مطالب پیشنهادی: 
 

  موزه هرات عکس+تحلیل  

 


 ...................................................................

/**/


برچست ها : ,,,,,,,,,,
تعداد بازدید : 1642